Titan Việt Nam trước ngưỡng cửa chế biến sâu

Ngành chế biến Titan Việt Nam được hình thành từ những năm 90 của thế kỷ trước. Từ những đội khai thác Titan thủ công, tự phát ở các tỉnh ven biển đến thành lập các liên doanh, liên kết, nhất từ khi Hiệp hội Titan Việt Nam ra đời, cùng với việc tăng cường quản lý Nhà nước việc khai thác, chế biến quặng, ngành Titan đã có bước phát triển mạnh mẽ cả về mặt kỹ thuật và quy mô.

 Với lợi thế tài nguyên quặng titan sẵn có, lại được hỗ trợ đánh giá, thăm dò, các doanh nghiệp Titan đã tổ chức khai thác, chế biến sâu quặng Titan và thông qua xuất khẩu để tăng giá trị sản phẩm lên 5-10 lần; đồng thời góp phần giải quyết bài toán thay thế nguyên liệu nhập khẩu (Zircon siêu mịn, Rutil) phục vụ cho nghành công nghiệp gạch men cao cấp, gốm sứ, sản xuất que hàn, khoảng 40 triệu USD/năm. Các doanh nghiệp Titan đã đầu tư trang bị thiết bị khai thác, chế biến khoáng sản hiện đại cùng đội ngũ công nhân kỹ thuật và quản lý có tay nghề cao.  Đặc biệt, ngành chế biến Titan đã góp phần tích cực vào sự nghiệp phát triển kinh tế xã hội và sự phát triển kinh tế công nghiệp ở nhiều địa phương.

Thực tế cho thấy, ngành khai thác chế biến khoáng sản Titan ven biển khởi sắc, tạo sự ổn định cuộc sống của người dân tại các vùng mỏ và kề cận. Các doanh nghiệp chế biến Titan Việt Nam đã tạo công ăn việc làm cho hơn 10.000 cán bộ công nhân viên và hàng chục vạn lao động hợp đồng khi nông nhàn. Tính đến nay, có 25 doanh nghiệp (thành viên của Hiệp hội Titan Việt Nam) đã sản xuất kinh doanh đạt 416.000 tấn Titan/năm.

Ngoài ra, các đơn vị và cá nhân (ngoài  hiệp hội) cũng khai thác ước đạt gần 200.000 tấn/năm. Tổng doanh thu năm 2007-2008 khoảng 3.000 tỷ đồng, trong đó 25 đơn vị thành viên Hiệp hội đạt 2.084,6 tỷ đồng/năm. Kim ngạch xuất khẩu toàn ngành đạt 170 triệu USD.

Đáng chú ý nhất là Tổng Công ty Khoáng sản và Thương mại Hà Tĩnh, từ những đội khai thác Titan thủ công nhỏ lẻ, đã phấn đấu trở thành Tổng công ty 90-91 và là con chim đầu đàn của ngành công nghiệp tỉnh Hà Tĩnh với 30 đơn vị thành viên và hơn 3.000 lao động. Từ việc khai thác, chế biến Titan là chủ đạo, đơn vị đã trở thành doanh nghiệp đa ngành trong khai thác khoáng sản, thương mại, sản xuất vật liệu…Tổng công ty này là cổ đông chính trong khai thác mỏ sắt Thạch Khê,  liên kết  luyện thép, thuỷ điện, tổng kho xăng dầu Vũng Áng…với tổng số vốn đầu tư trên 300 tỷ đồng. Doanh nghiệp đã chế biến ra các sản phẩm như Ilmenite, Zircon siêu mịn, bột Thạch Cao, Thạch Anh, xỉ Mangan… được khách hàng trong và ngoài nước ưa chuộng. Doanh thu 9 tháng năm 2008, ước đạt gần 650 tỷ đồng, kim ngạch xuất khẩu đạt gần 12 triệu USD, nộp ngân sách 40 tỷ đồng, thu nhập bình quân gần 1,6 triệu đồng/người/tháng… Công ty TNHH Nhà nước một thành viên khoáng sản Thừa Thiên Huế, giải quyết 1.800 lao động, doanh thu 10 tháng năm 2008 ước đạt hơn 200 tỷ đồng, kim ngạch xuất khẩu đạt gần 11,5 triệu USD

Tuy nhiên, lâu nay, ngành khai thác, chế biến Titan phát triển nóng, thiếu quy hoạch lại đầu tư dàn trải trong nhiều năm, nhiều đơn vị trái ngành nghề cũng tham gia vào lĩnh vực này, thiếu đồng bộ trong khai thác và chế biến sâu, làm lãng phí và thất thoát tài nguyên khoáng sản. Một số địa phương của các tỉnh ven biển miền Trung như Quảng Nam, Bình Định, Ninh Thuận đang có trữ lượng Titan không nhỏ nhưng do không thống nhất của các ngành nên đã quy hoạch thành các khu du lịch sinh thái nằm lên trên các mỏ Titan. Việc vừa xây khu sinh thái, kết hợp với việc khai thác tận thu quặng ở đây đã gây rắc rối, trở ngại cho chủ đầu tư; ngược lại nguồn quặng quý hiếm này được một số đầu lậu tổ chức tận thu không triệt để, gây lãng phí tài nguyên và xuất bán theo hình thức tiểu ngạch là không phù hợp.

Titan là kim loại quý, hiếm ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong các ngành công nghiệp công nghệ cao, trong sản xuất máy bay, tàu vũ trụ, sơn, mỹ phẩm, giấy, nhựa cao cấp, chất chống mài mòn... Theo khảo sát hiện thị trường, lượng tiêu thụ Dioxit Titan (Pigment) của Việt Nam đã lên tới gần 15.000 tấn/năm…Trong khi đó, nguồn tài nguyên Titan Việt Nam dự báo khoảng 34,5 triệu tấn. Từ 1990 đến nay, các thành viên trong và ngoài hiệp hội đã khai thác ước đạt 5,3 triệu tấn. Gần đây, Cục Địa chất đã phát hiện vùng Ninh Thuận và Bình Thuận có tiềm năng rất lớn quặng Titan – Zircon. Theo báo cáo Công văn số 2009 BTNMT-ĐCKS ngày 04.06.2008 trình Thủ tướng Chính phủ cho thấy: Qua lấy mẫu trên mặt và khoan thăm dò 18 lỗ khoan có độ sâu từ 25,5m đến 103m, trên diện tích 1.500 km2 thuộc tỉnh Ninh Thuận và Bình Thuận đã phát hiện mỏ có trữ lượng khoảng 200 triệu tấn tinh quặng Titan – Zircon. Nếu toàn bộ nguồn tài nguyên nêu trên được đầu tư khai thác và chế biến sâu thì có giá trị hàng trăm tỷ USD. Đây chính là thời cơ để ngành chế biến Titan Việt Nam có thể biến mình từ “con vịt xấu xí” thành “Thiên Nga lộng lẫy” thông qua việc đầu tư chế biến sâu để tăng giá trị thu nhập ngoại tệ của Titan vừa tăng tuổi thọ của các mỏ khoáng sản.  

Thời gian qua, khi Nhà nước xác định phát triển phát triển ngành chế biến Titan quy mô lớn, hiệu quả kinh tế cao phục vụ nhu cầu trong nước và xuất khẩu thì theo ông Nguyễn Văn Lịch, Chủ tịch Hiệp Hội Titan Việt Nam cho biết : “Các doanh nghiệp trong Hiệp hội đã liên kết, xúc tiến đầu tư, gọi vốn trong nước và nước ngoài để thực hiện chuyển đổi xây dựng các cơ sở nhà máy chế biến sâu”. Đến nay, một số doanh nghiệp đã tập trung chuyển đổi cơ cấu sản xuất từ khai thác, xuất khẩu quặng tinh sang chế biến sâu để tăng giá trị sản phẩm và phát triển bền vững. Đã có 13 dự án đã, đang triển khai xây dựng các nhà máy chế biến sâu Titan. Tiêu biểu có Tổng Công ty Khoáng sản và Thương mại Hà Tĩnh ngoài việc nâng công suất dây chuyền nghiền Zircon siêu mịn, công suất 6.000 tấn/năm lên gấp đôi còn đang là doanh nghiệp chủ công trong xúc tiến liên doanh đầu tư nhà máy Pigment đầu tiên ở Việt Nam có công suất 30 nghìn tấn/năm với giá trị đầu tư trên 140 triệu USD. Xin được nói thêm, để sản xuất được một tấn Pitmen theo công nghệ Sunphua chỉ  cần  2,5 tấn Titan nguyên liệu. Lợi nhuận từ sản phẩm Pitmen thu được là rất cao khi có giá bán khoảng 1.800 USD/tấn...  Một số nhà máy liện xỉ Titan đang triển khai tại tỉnh Thái Nguyên, Phú Yên, Thừa Thiên Huế, Bình Định và sản xuất Rutile nhân tạo, Ilmenite hoàn nguyên, que hàn…ở Bình Thuận, Quảng Trị, Phú Thọ… trị giá nhiều tỷ đồng đang gấp rút triển khai trong năm 2008-2009.

Tuy nhiên theo ông Nguyễn Nhật, Tổng giám đốc, Tổng công ty Khoáng sản và Thương mại Hà Tĩnh : Trong quá trình thực hiện đầu tư cơ sở chế biến sâu Titan, các doanh nghiệp gặp một số trở ngại và khó khăn rất cần sự quan tâm của Nhà nước, đặc biệt là thực tế lộ trình đầu tư chế biến sâu, kèm theo các cơ chế chính sách hỗ trợ. Việc cấm xuất khẩu theo Thông tư 08/2008 TT/BCT ngày 18/8/2008 của Bộ Công thương là đúng và hết sức cần thiết nhưng trên thực tế hiện nay, các nhà máy và các dự án chế biến sâu có quy mô đang được doanh nghiệp lớn triển khai một cách quyết liệt, dự kiến sau năm 2010 mới có thể đưa vào hoạt động. Nếu việc các doanh nghiệp trên phải ngừng xuất khẩu Titan theo Thông tư trên thì sẽ tạo khó khăn rất lớn đè nặng lên doanh nghiệp, đặc biệt trong giai đoạn lạm phát đang lên cao, khi có đến hàng nghìn lao động của các doanh nghiệp này sẽ phải nghỉ việc chờ nhà máy xây dựng xong, trong thời gian dài (có thể hàng năm) ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống của hàng chục ngàn người dân hưởng lợi từ ngành khai thác, chế biến Titan. Trong lúc đó, theo Quyết định số 104/2007- QĐ/TTg về việc phê duyệt quy hoạch ghi: “…có một phần quặng tinh xuất khẩu hợp lý để góp phần phát triển kinh tế xã hội trên địa bàn trong giai đoạn trước mắt (đến năm 2010) khi chưa kịp đầu tư các cơ sở chế biến sâu”. Đây là một chủ trương tạo được sự đồng thuận giữa Nhà nước và doanh nghiệp, khuyến khích và ưu tiên doanh nghiệp lớn có truyền thống đã và đang đầu tư cơ sở chế biến sâu.

Thiết nghĩ, Nhà nước có thể cho phép những doanh nghiệp đang trong giai đoạn đầu tư nhà máy chế biến sâu: Pigment, xỉ Titan… được phép xuất khẩu một phần quặng tinh để góp phần chia xẻ khó khăn với doanh nghiệp và đảm bảo an sinh xã hội cho một bộ phần công nhân và những người hưởng lợi, ăn theo từ Titan. Cùng với đó, Nhà nước cần quan tâm, có chính sách hỗ trợ về đào tạo, đào tạo lại nguồn nhân lực đủ sức tiếp nhận công nghệ cao cùng với công tác xúc tiến đầu tư tìm kiếm thị trường mới; đặc biệt tạo nguồn vốn cho doanh nghiệp đầu tư chế biến sâu Titan với quy mô lớn. Đồng thời, chỉ đạo các bộ, ngành liên quan và các tỉnh có khoáng sản phải tập trung rà soát và thu hồi giấy phép đối với các dự án chế biến sâu đã được lập nhưng không có tính khả thi vì mục đích chủ yếu là xin giấy phép khai thác tận thu, sai với quy hoạch chế biến sâu đã được Thủ tướng chính phủ phê duyệt; không cho phép các doanh nghiệp khai thác, chế biến Titan theo hình thức “tay trái” xuất khẩu quặng tinh dưới bất kỳ hình thức nào.

Bên cạnh đó, cần có cơ chế thuế cho phù hợp. Ưu tiên giảm thuế đối với các sản phẩm chế biến sâu như: Rutile nhân tạo, Zircon siêu mịn, Ilmenite hoàn nguyên, Pigment và kim loại titan trong tương lai. Đây là những sản phẩm mới cần được khuyến khích để thay hàng nhập khẩu lâu nay. Có như vậy các doanh nghiệp chế biến Titan Việt Nam mới nhanh chóng vượt qua ngưỡng cửa chế biến sâu một cách thuận lợi nhất.