Tình trạng bất ổn vẫn bao trùm Iraq

Theo số liệu thống kê của LHQ, tại một số khu vực của đất nước, tình trạng bạo lực đã đạt tới mức khẩn cấp, với gần 1.000 người bị thiệt mạng chỉ trong tháng 10 vừa qua. Thủ tướng Nuri al-Maliki hiện đang có chuyến công du tới Washington để kêu gọi sự giúp đỡ của Mỹ nhằm chống lại sự trỗi dậy của chi nhánh al-Qaeda ở Iraq. Dưới đây là một số vấn đề chính mà đất nước này phải đối mặt.

Sự chia rẽ sắc tộc

Trọng tâm trong số rất nhiều vấn đề mà Iraq phải đối mặt chính là sự chia rẽ sâu sắc giữa những người Shiite chiếm đa số và những Sunni thiểu số của đất nước này.

Sự chia rẽ này có những nguồn gốc sâu xa, bao gồm sự đàn áp kéo dài hàng thập kỷ cũng như những chính sách bạo lực chống lại những người Sunni, đặc biệt là những người Kurd theo đạo Hồi dòng Sunni, dưới thời kỳ ông Saddam Hussein còn nắm quyền.

Một người Kurd Sunni, ông Jalal Talabani, hiện là tổng thống Iraq. Tuy nhiên, rất nhiều người Sunni cảm thấy họ đang bị chính quyền do người Shitte chiếm đa số của Thủ tướng al-Maliki cũng như “chiến lược chia và trị nhằm vô hiệu hóa sự lãnh đạo của người Sunni” của ông gạt ra bên lề.

Bất chấp một thỏa thuận chia sẻ quyền lực đã đạt được hồi năm 2010, những người Sunni, từng thống trị chính trường dưới thời ông Hussein, luôn phàn nàn rằng ông al-Maliki đã tìm cách ngăn không cho họ giữ bất kỳ chức vụ quan trọng nào trong chính phủ dân tộc

Năm 2010, rất nhiều người Sunni đã tẩy chay cuộc bầu cử quốc hội sau khi một ủy ban của chính phủ cấm gần 500 ứng cử viên với những cáo buộc rằng họ có liên hệ với đảng Baath từng được ông Hussein lãnh đạo.

Tình trạng bạo lực ngày nay ở Iraq đã bắt nguồn từ một phong trào phản đối của người Sunni hồi năm 2012. Các nhà phân tích cho biết phong trào này đã khởi đầu một cách hòa bình nhưng sau đó đã leo thang thành một cuộc xung đột bạo lực khi chính phủ sử dụng vũ lực để đàn áp. Và chỉ đến sau thời điểm đó, chính phủ Iraq mới đưa ra những nhượng bộ “muộn màng và nửa vời”, vốn xoa dịu những người Sunni thì ít mà làm họ vỡ mộng thì nhiều.

Và Nhóm Khủng hoảng Quốc tế cảnh báo tình hình Iraq dường như đang trở nên ngày một tệ hại hơn. Nhóm này khẳng định “dưới sức ép mạnh mẽ từ quân đội chính phủ và sự giảm sút niềm tin vào một giải pháp chính trị, rất nhiều người Ả-rập Sunni đã kết luận rằng lựa chọn thực tế duy nhất của họ là một cuộc xung đột bạo lực”

Sự trỗi dậy của al-Qaeda

Năm 2008, sau khi Mỹ tăng cường sự hiện diện quân sự ở Iraq và cùng với sự trợ giúp của các bộ lạc người Sunni khi họ tham gia vào cuộc chiến chống lại các phiến quân, chi nhánh al-Qaeda ở Iraq dường như đã bị đánh bại hoàn toàn.

Nhưng kể từ năm 2011, khi các đơn vị quân đội Mỹ rút khỏi Iraq, các nhóm vũ trang người Sunni đã tìm cách quay trở lại trong bối cảnh những căng thẳng sắc tộc ở Iraq đang gia tăng, cũng như cuộc nội chiến ở nước láng giềng Syria.

Một số chính trị gia, trong đó có Thượng nghị sĩ Mỹ John McCain và Lindsey Graham đã chỉ trích rằng phương pháp cầm quyền của ông al-Maliki đã tạo ra sự thù địch của người Sunni. Trong một bức thư gửi tới Tổng thống Mỹ Barack Obama trước chuyến thăm của ông al-Maliki, hai ông này đã phàn nàn rằng vị thủ tướng cũng đóng góp một phần vào sự mất ổn định của Iraq.

Hai ông này viết: “Với việc thường xuyên theo đuổi một chương trình nghị sự phe phái và độc đoan, Thủ tướng Maliki và các đồng minh của ông ta đang tước đoạt quyền công dân của những người Iraq Sunni, đẩy những người Kurd ra bên lề xã hội và gạt bỏ rất nhiều người Shitte có quan điểm dân chủ, toàn diện cho đất nước của họ”.

Có rất nhiều người khác cũng có cùng quan điểm với hai ông John McCain và Lindsey Graham. Hai nhà phân tích Jonathan Masters và Zachary Lamb của Hội đồng Quan hệ Quốc tế viết: “Nhiều nhà phân tích nói rằng những hành động nặng tay mà chính quyền Maliki sử dụng để củng cố quyền lực đã làm cho hầu hết người Sunni thiểu số xa lánh họ và mang lại cho chi nhánh al-Qaeda ở Iraq một sự tuyên truyền hiệu quả”.

Và tình hình bạo lực ở Iraq đang ngày một gia tăng là điều không cần phải bàn cãi. LHQ cho biết, đã có hơn 6.400 dân thường đã bị thiệt mạng bởi các vụ bạo lực ở Iraq trong năm nay, 979 người chết chỉ tính riêng trong tháng 10. Và các vụ tấn công do mạng lưới al-Qaeda thực hiện thì ngày một phức tạp và táo tợn hơn.

Thí dụ, trong tuần qua, những kẻ khủng bố đã tấn công một trạm kiểm soát ở phía tây Mosul bằng một kẻ đánh bom liều chết lái một chiếc xe bom. Sau đó, những tay súng đã tấn công vào những chiếc xe cứu thương tới chuyên chở các nạn nhân. Một thí dụ khác, hồi tháng 7, những tay súng từ nhóm vũ trang đã tấn công vào hai nhà tù ở gần Baghdad để giải thoát hàng trăm tù nhân, trong đó bao gồm cả các thành viên cao cấp của mạng lưới al-Qaeda.

Theo nhiều nhà phân tích và thậm chí là cả Đặc phái viên của Tổng thư ký LHQ ở Iraq, ông Nickolay Mladenov thì tình hình Iraq đã trở nên nghiêm trọng tới mức người ta đang lo ngại về nguy cơ xảy ra một cuộc nội chiến mới ở đất nước này. Trong một bài phát biểu tại Baghdad hồi tuần trước, ông nói: “Ngày nay, Iraq đang bị xé nát bởi các vụ bạo lực liên tục và ngày càng tồi tệ, và nguy cơ chủ nghĩa sắc tộc ngày một trầm trọng đang phủ bóng đen lên đất nước. Những thách thức này, cả về an ninh và phát triển, đã đe dọa cấu trúc của xã hội Iraq và mức độ gắn kết xã hội của Iraq”.

Vấn đề Syria

Tình hình ở nước láng giếng Syria, nơi cuộc nội chiến đang ngày một trầm trọng, cũng góp phần vào sự mất ổn định ở Iraq. Cuộc nội chiến này không chỉ buộc các quan chức người Kurd phải tìm cách để xử lý gần 200 nghìn người tị nạn Syria đang tìm kiếm chỗ trú ẩn ở miền bắc Iraq, nó còn làm gia tăng các xung đột quân sự trong khu vực.

Trong một bài xã luận đăng trên tờ Thời báo New York trong tuần qua, ông al-Maliki viết: “Cuộc chiến ở Syria đã trở thành thỏi nam châm thu hút những kẻ khủng bố và tay súng cực đoan từ khắp mọi nơi trên thế giới và tập hợp chúng trong lãnh thổ Syria và nhiều kẻ đã lén vượt qua đường biên giới được canh gác quá lỏng lẻo của chúng tôi”.

Mặc dù về mặt kỹ thuật thì Iraq là trung lập đối với cuộc nội chiến ở Syria, nhưng ông al-Maliki vẫn được nhiều người xem như một người ủng hộ tổng thống Syria Bashar al-Assad bởi những lo ngại của ông về những nguy cơ có thể xảy ra nếu những tay súng Sunni cực đoan có liên hệ với al-Qaeda lên nắm quyền ở Syria.

Theo một nhóm hoạt động nhân quyền có tên là “Trung tâm toàn cầu thực thi trách nhiệm bảo vệ” thì cuộc nội chiến ở nước láng giềng Syria đã làm trầm trọng thêm những căng thẳng ở Iraq. Rất nhiều người Sunni và Shitte cấp tiến đã tham gia các nhóm vũ trang ở Syria, trong khi Thủ tướng Maliki lại bị nhiều người Iraq cho là đã quá đồng cảm với chính quyền của ông Assad và các đồng minh Iran của họ.

Các vấn đề an ninh

Với quá nhiều vấn đề cần đối phó như vậy, không có gì khó hiểu trước việc ông al-Maliki phải đến với ông Obama để tìm kiếm thêm sự hỗ trợ để giúp ông chống lại chủ nghĩa khủng bố và những lo ngại về an ninh khác. Ông muốn được Mỹ viện trợ các thiết bị quân sự và những trợ giúp khác để giúp tăng cường an ninh biên giới, chống chủ nghĩa khủng bố và giải quyết những mối đe dọa khác.

Ngoài kế hoạch chuyển cho Iraq các máy bay phản lực F-16 vào năm tới, một quan chức Mỹ cho biết có thể Mỹ và Iraq hai nước cũng sẽ bàn tới việc mua bán thêm các loại vũ khí khác cũng như tăng cường chia sẻ thông tin tình báo. Ông này khẳng định: “Chúng tôi sẽ cố gắng giúp đỡ họ (chính phủ Iraq) hết sức mình và đó sẽ là chủ đề chính sẽ được thảo luận trong chuyến thăm Mỹ của ông Maliki”.

Các vấn đề về kinh tế

Mặc dù Iraq đã đạt được nhiều thành quả trong việc khôi phục nền kinh tế Iraq sau nhiều năm chiến tranh, chiếm đóng và bạo lực, nhưng nạn nghèo đói vẫn còn rộng khắp và nền kinh tế Iraq vẫn còn rất mong manh.

Ông Mladenov cho biết, hiện còn gần 2 triệu người Iraq vẫn thiếu ăn. Tỷ lệ trẻ sơ sinh tử vong, người thất học và thất nghiệp vẫn ở mức cao. Và tình trạng xung đột bạo lực cũng đang đe dọa nghiêm trọng tới ngành sản xuất dầu lửa của nước này, vốn là chiếm một phần lớn trong nguồn thu ngân sách của Iraq.

Theo Bộ Dầu lửa Iraq, xuất khẩu dầu thô của nước này đã tụt xuống chỉ còn 62,1 triệu thùng vào tháng 9 vừa qua so với mức đỉnh điểm 79 triệu thùng hồi tháng 4, khi tình trạng bạo lực bùng nổ. Nếu sự sụt giảm này vẫn tiếp tục, nó sẽ có những tác động lớn tới khả năng thanh toán cho những nỗ lực tăng cường an ninh và phát triển kinh tế của chính phủ Iraq.

Theo số liệu mà CIA công bố, lĩnh vực dầu mỏ cung cấp tới hơn 90% nguồn ngân sách chính phủ và bốn phần năm thu nhập ngoại tệ của Iraq.