Từ cây trồng mới đến “ngôi sao sáng”
Cách đây chưa đầy một thập kỷ, chanh leo còn khá xa lạ với người nông dân Tây Nguyên. Thế nhưng, chỉ trong thời gian ngắn, loại cây này đã chứng minh sức hút mạnh mẽ. Năm 2024, cả nước có hơn 12.600 ha chanh leo, sản lượng đạt gần 180.000 tấn, trong đó Tây Nguyên chiếm tới 88% diện tích. Gia Lai hiện là địa phương dẫn đầu cả nước với hơn 5.600 ha, tăng trưởng bình quân hơn 34% mỗi năm.
Năng suất cũng liên tục cải thiện: từ 246 tạ/ha năm 2015 lên 435 tạ/ha năm 2025, cao hơn mức trung bình cả nước. Sản lượng của Gia Lai năm 2025 đạt hơn 213.000 tấn, gấp 40 lần so với 10 năm trước. Đặc biệt, trong 10 tháng đầu năm 2025, Gia Lai đã xuất khẩu hơn 20.000 tấn chanh leo, kim ngạch đạt 64,5 triệu USD.
Chị Trần Thị Thúy, thôn Thanh Hà 1 (xã Ia H’rung, Gia Lai), là một trong những nông dân tiên phong. Chị mạnh dạn đầu tư hơn 500 triệu đồng xây dựng nhà màng trên diện tích 2.500 m2 để trồng chanh leo theo quy trình hữu cơ. Sau 6 tháng, vườn chanh leo đã cho thu hoạch lứa đầu tiên với năng suất ước đạt 5,5 tấn quả. Chị chia sẻ: “So với cây dài ngày, chanh leo cho thu hoạch nhanh, chỉ sau nửa năm, và có thể thu liên tục trong 2 năm. Giá cả ổn định giúp nông dân có nguồn thu bền vững.”
Theo Viện Khoa học kỹ thuật nông lâm nghiệp Tây Nguyên, thị trường xuất khẩu chanh leo Việt Nam rất đa dạng: Trung Quốc, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc, Mỹ và Trung Đông. Đáng chú ý, sản lượng chanh leo tại Nam Mỹ, khu vực sản xuất lớn nhất thế giới đang sụt giảm do biến đổi khí hậu và dịch bệnh. Brazil, quốc gia dẫn đầu, thậm chí phải nhập khẩu để đáp ứng nhu cầu nội địa. Đây chính là cơ hội để chanh leo Việt Nam mở rộng thị phần, khẳng định vị thế trên bản đồ nông sản quốc tế.
Không chỉ xuất khẩu, thị trường trong nước cũng ghi nhận sự tăng trưởng tích cực. Người tiêu dùng ngày càng ưa chuộng chanh leo nhờ hương vị chua ngọt, thơm mát và giàu vitamin. Giá chanh leo tại Gia Lai tăng từ 13.000-15.000 đồng/kg đầu năm 2025 lên 17.000-19.000 đồng/kg. Đặc biệt, chanh leo loại 1 phục vụ xuất khẩu duy trì mức giá cao, hiện đạt khoảng 52.000 đồng/kg.
Một trong những yếu tố giúp chanh leo Tây Nguyên phát triển mạnh là sự hình thành chuỗi giá trị khép kín. Gia Lai đã xây dựng hệ thống sản xuất giống 3 cấp trong nhà lưới, cung ứng khoảng 24 triệu cây giống sạch bệnh mỗi năm. Tỉnh cũng có 3 nhà máy chế biến xuất khẩu với tổng công suất hơn 74.000 tấn/năm, cùng hàng chục cơ sở sơ chế. Sản phẩm đa dạng: quả tươi, nước ép cô đặc, dịch chanh leo cấp đông, chanh leo sấy dẻo…
Đặc biệt, Gia Lai đã được cấp 48 mã số vùng trồng với hơn 1.100 ha và 6 cơ sở đóng gói đạt chuẩn xuất khẩu. Việc thiết lập mã số vùng trồng giúp kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc, đáp ứng yêu cầu của các thị trường khó tính.
Hướng tới ngành hàng xuất khẩu chủ lực
Dù tiềm năng lớn, ngành chanh leo vẫn đối mặt nhiều thách thức. Quy mô sản xuất nhỏ lẻ phổ biến, liên kết giữa doanh nghiệp và nông dân chưa bền vững. Dịch hại, đặc biệt là virus EAPV và PaMoV gây cứng quả, đang là mối lo ngại lớn. Nhiều vùng trồng phải phá bỏ tới 80% diện tích sau vài vụ. Ngoài ra, các bệnh nấm và sâu hại như thối thân, thối gốc, ruồi đục quả cũng ảnh hưởng nghiêm trọng.
Các chuyên gia khuyến nghị cần tăng cường sử dụng giống sạch bệnh, áp dụng quy trình quản lý dịch hại tổng hợp, cải thiện kỹ thuật canh tác và xây dựng mã số vùng trồng đạt chuẩn VietGAP, GlobalGAP.
Ông Lê Văn Tuyến, Tổng Giám đốc Công ty CP Quốc tế Thông Đỏ, doanh nghiệp sản xuất giống chanh leo lớn nhất Việt Nam nhận định: “Với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng phù hợp và thị trường rộng mở, chanh leo Tây Nguyên hoàn toàn có thể trở thành ngành hàng xuất khẩu chủ lực. Tuy nhiên, cần phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và nông dân. Thay vì chạy theo số lượng, phải tập trung nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và phát triển chuỗi giá trị bền vững”.
Ứng dụng công nghệ cao trong sản xuất, chế biến, quản lý chặt chẽ chất lượng từ giống đến sản phẩm sẽ là chìa khóa để chanh leo Tây Nguyên chinh phục những thị trường khó tính. Đây cũng là con đường mang lại thu nhập ổn định cho nông dân, đồng thời khẳng định vị thế nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.
