Thiếu và yếu ngay trên sân nhà
Theo thống kê, bán lẻ hiện đại ở nước ta mới chiếm khoảng 25% tổng mức bán lẻ. Cả nước có hơn 700 siêu thị, 132 trung tâm thương mại (TTTM), hầu hết tập trung tại các đô thị lớn, còn tại khu vực nông thôn, ngoại thành hầu như vắng bóng hệ thống bán lẻ, chủ yếu phân phối hàng theo đợt. Thị trường bán lẻ hiện đại ngày càng xuất hiện nhiều nhà bán lẻ nước ngoài, nhất là từ khi nước ta thực hiện chính sách mở cửa. Nhiều nhà bán lẻ nước ngoài có mặt trên thị trường nước ta từ rất sớm và đang tăng tốc phát triển mạng lưới, như Big C (32 cửa hàng trên toàn quốc), Metro (19 cửa hàng), Lotte mart (11 cửa hàng). Nhà bán lẻ lớn thứ tư của Pháp là SuperAuchan đã hợp tác RH Group (thuộc C.T Group) thay thương hiệu siêu thị S.Mart thành Simply Mart và phát triển thêm ba siêu thị với thương hiệu này, dự kiến phát triển thêm 15 siêu thị nữa ở TP Hồ Chí Minh, ở phía bắc đặt mục tiêu đạt 20 siêu thị đến năm 2020.
Gần đây, xuất hiện xu thế các nhà bán lẻ nước ngoài khi rút lui, nhường hệ thống của mình cho nhà bán lẻ nước ngoài khác, họ càng cạnh tranh quyết liệt hơn để thâu tóm thị trường. Đơn cử, Aeon ngoài ba trung tâm mua sắm lớn tự đầu tư còn mua thêm 30% cổ phần của Fivimart và 49% cổ phần của Citimart. Đây là hai chuỗi siêu thị khá lớn tại Việt Nam (Fivimart có 20 siêu thị ở Hà Nội, Citimart có 27 siêu thị, chủ yếu tại TP Hồ Chí Minh). Các thương hiệu bán lẻ của Nhật Bản tại Việt Nam gồm Aeon Mall, Aeon Citimart, Aeon Fivimart, Ministop, Family Mart, với hàng loạt mặt hàng có xuất xứ Nhật Bản nhập khẩu vào Việt Nam, có mức thuế ưu đãi 0% tháng 4-2015. Các thương hiệu bán lẻ của Thái-lan tại Việt Nam gồm Mega Market (mua lại từ Metro Cash&Carry), B’s Mart và Central Group, đang tận dụng cơ hội đưa hàng Thái-lan vào thị trường Việt Nam. Xét cả về quy mô sản xuất và chất lượng sản phẩm, hàng Việt Nam không thể cạnh tranh được với hàng Thái-lan.
Một thực tế đáng buồn, thị phần của DN sản xuất trong nước đang có xu hướng thu hẹp dần trên các kệ hàng tại các điểm bán lẻ. Điều này làm ảnh hưởng đến sản xuất trong nước, DN sản xuất buộc phải tiết giảm sản lượng, khiến khả năng cạnh tranh của hàng nội bị thua kém trước hàng ngoại, bị hàng ngoại chi phối. Sau nhiều năm triển khai cuộc vận động “Người Việt Nam ưu tiên dùng hàng Việt Nam”, tỷ trọng hàng nội trong các siêu thị đã tăng lên nhanh chóng. Theo đánh giá, nếu năm 2006, tỷ trọng hàng Việt Nam bán trong các siêu thị chiếm chưa đầy 50%, đến nay, đã tăng dần lên 80 - 90%, thậm chí, có những đơn vị đã coi hàng Việt Nam là sự lựa chọn duy nhất. Tuy nhiên, khảo sát sơ bộ tại một số hệ thống có yếu tố nước ngoài, tỷ lệ hàng ngoại vẫn chiếm đa số. Theo nhận định của DN sản xuất trong nước, hàng Việt Nam bảo đảm chất lượng vào siêu thị nội không khó, nhưng lại gặp nhiều trở ngại khi muốn “chen chân” vào siêu thị có vốn đầu tư nước ngoài. Các siêu thị có vốn đầu tư nước ngoài đều yêu cầu thủ tục như giấy chứng nhận, kiểm định về nguồn gốc, chất lượng sản phẩm, giấy phép kinh doanh, giấy chứng nhận đăng ký thuế,... giống như siêu thị nội, nhưng mức chiết khấu rất cao. Như vậy, các chương trình “Người Việt Nam ưu tiên dùng hàng Việt Nam” và “Bình ổn giá” chưa phát huy được tính chất ưu việt trong việc điều tiết thị trường, tiêu thụ mạnh hàng Việt Nam.
Cần chính sách ưu đãi thông thoáng
Theo cam kết của Việt Nam khi gia nhập WTO, cũng như việc gia nhập Hiệp định thương mại tự do (FTA) và Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP), theo lộ trình, thuế nhập khẩu ở hầu hết các mặt hàng sẽ xóa bỏ 100% vào năm 2018, hàng hóa nhập khẩu sẽ dễ dàng tràn vào và các nhà bán lẻ nước ngoài có cơ hội đầu tư ồ ạt. Tuy nhiên, Nhà nước gần như chưa có chính sách bảo hộ nào đối với các DN bán lẻ trong nước. Điển hình, quy định ENT (xác định nhu cầu kinh tế cần thiết của địa điểm) chưa cụ thể và chưa phải là một khung “ENT” ở cấp độ toàn quốc, mỗi địa phương áp dụng ENT một kiểu. Do vậy, nhà bán lẻ trong nước hầu như không được hưởng chính sách bảo vệ nào trong suốt thời gian qua như tinh thần mà đoàn đàm phán WTO của Việt Nam dự tính. Tại một số nước châu Á, họ vẫn có chính sách bảo hộ nhà bán lẻ trong nước khá mạnh mẽ, thí dụ Ma-lai-xi-a yêu cầu tất cả các dạng đầu tư phải được sự chấp thuận của Ủy ban chuyên trách thuộc Bộ Thương mại, doanh nghiệp phải được sự đồng ý của Ủy ban này trước khi thực hiện các bước đầu tư vào cơ sở hạ tầng. DN nước ngoài phải liên doanh với DN nội địa, tỷ lệ sở hữu cao nhất 70%, bảo đảm 30% giá trị sản phẩm kinh doanh được cung cấp từ các DN vừa và nhỏ nội địa.
Qua phản ánh của nhiều DN và khảo sát thực tế, các nhà bán lẻ nước ngoài đã vi phạm quy định về một số mặt hàng không được phân phối đối với nhà đầu tư nước ngoài theo quy định của Thông tư số 34/2013/TT-BCT ngày 24-12-2013 của Bộ Công thương. Theo đó, DN có vốn đầu tư nước ngoài không được phân phối gạo, đường mía, thuốc lá và xì gà,... tuy nhiên tại các siêu thị, cửa hàng bán lẻ của hầu hết các đơn vị như Lotte, Big C, Circke K, Metro Cash& Carry,... đều bày bán công khai các mặt hàng này, không hề bị cơ quan quản lý nhắc nhở và có biện pháp xử phạt, gây hoài nghi về tính tuân thủ pháp luật của các DN này.
Đại diện các DN và nhà bán lẻ trong nước đã kiến nghị Chính phủ chỉ đạo, giao Thanh tra Chính phủ kiểm tra, rà soát toàn bộ công tác cấp phép để mở điểm bán mới đối với các DN bán lẻ nước ngoài ở các địa phương, phối hợp UBND các địa phương, nhất là tại Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Bình Dương... Thực hiện kiểm tra, thanh tra về việc tuân thủ pháp luật đối với các đơn vị bán lẻ có vốn đầu tư nước ngoài, chẳng hạn quy định về những mặt hàng không được phân phối như gạo, đường, thuốc lá,... nhưng vẫn bày bán công khai; tỷ lệ hàng nội địa (hàng Việt Nam) bán tại các hệ thống bán lẻ có vốn nước ngoài có đạt tỷ lệ theo quy định hay không...
Việc quy hoạch mạng lưới bán lẻ nước ta chưa cụ thể, chi tiết và việc quản lý, thực thi các quy định ENT trước đây của nhiều địa phương chưa chặt chẽ, một số nhà bán lẻ nước ngoài đã tự do mở điểm bán hàng ngay bên cạnh và cạnh tranh quyết liệt với các nhà bán lẻ trong nước. Một số trường hợp núp bóng các TTTM trong nước mở mạng lưới và không bị bất cứ rào cản nào từ phía cơ quan quản lý. Do đó, Chính phủ cần chỉ đạo Bộ Công thương trong cấp phép đầu tư, siết chặt quy định về quy mô dân số khu vực, khoảng cách giữa các điểm bán lẻ (liên quan quy định ENT),... Trong khi chờ ban hành văn bản pháp luật bổ sung, đề nghị các bộ, ngành và địa phương ngừng cấp phép cho các nhà bán lẻ nước ngoài mở điểm bán mới và kiểm tra, rà soát toàn bộ công tác cấp phép mở điểm bán mới đối với các DN bán lẻ nước ngoài. Khi các DN nước ngoài lập công ty con mượn danh hoặc thành lập công ty holdings để được hoạt động tại Việt Nam, Bộ Công thương cần chú trọng trong cấp giấy phép ENT, không cấp giấy phép cho DN chưa có kinh nghiệm liên quan lĩnh vực bán lẻ.
Trong việc giao đất, cho thuê đất, Nhà nước cần ràng buộc cụ thể đối với nhà bán lẻ nước ngoài, chẳng hạn khi được giao đất phải cam kết hoạt động ít nhất hai phần ba thời gian được giao đất. DN phải hoạt động có lãi, nộp thuế ít nhất ba năm mới được chuyển nhượng và trong trường hợp bán lại, cần ưu tiên bán cho nhà bán lẻ Việt Nam. Đối với nhà bán lẻ trong nước, khi giao thuê đất cần xem xét năng lực và kinh nghiệm kinh doanh bán lẻ, tránh tình trạng thua lỗ, hoặc bán lại cho các nhà bán lẻ khác để thu lợi nhuận. Từng địa phương sớm có quy hoạch chi tiết, khoa học, phù hợp xu hướng phát triển ngành bán lẻ hiện đại, ưu tiên mặt bằng bán lẻ tại khu trung tâm thành phố cho các nhà bán lẻ vừa và nhỏ hoặc loại hình TTTM quy mô lớn cần bố trí ở vùng ngoại ô, có mặt bằng lớn, giao thông thuận lợi, thu hút người dân các nơi đến tham quan, mua sắm kết hợp giải trí, giảm bớt áp lực giao thông nội đô.
Ngoài ra, các nhà bán lẻ trong nước cũng kiến nghị Chính phủ xem xét, có chính sách ưu đãi cho các DN bán lẻ Việt Nam, như dành vị trí thuận lợi kèm theo chính sách giá thuê/giao hợp lý; các loại thuế, vốn và lãi suất phù hợp thông lệ khu vực và các nước mà Việt Nam đã tham gia ký kết. Điều chỉnh cơ chế, chính sách thông thoáng, an toàn, ổn định và lâu dài, phù hợp cơ chế kinh tế thị trường để DN bán lẻ Việt Nam yên tâm đầu tư phát triển sản xuất; hỗ trợ đội ngũ doanh nhân mở rộng quy mô, nâng cao hiệu quả hoạt động của DN, phát triển kinh doanh,...
HUỲNH VĂN MINH
Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TP Hồ Chí Minh
