Theo dấu thành lũy cụ Phan

Kỳ II: thêm một lần lỡ hẹn với tiền nhân

Trong các dự án đầu tư tôn tạo các di tích liên quan đến Phan Đình Phùng theo tinh thần Thông báo số 27 của Thường trực Tỉnh ủy, tại huyện Đức Thọ chỉ mới triển khai được việc tôn tạo Khu mộ cụ Phan. Mặc dù chưa thực sự hoàn chỉnh so với thiết kế tổng thể nhưng dù sao đây vẫn là một niềm an ủi với người đã khuất.

Các công trình còn lại huyện đã lập dự án đầu tư theo chỉ đạo của trên nhưng đến nay vẫn chưa được phê duyệt – ông Trần Hữu Bé, trưởng Ban quản lý dự án huyện Đức Thọ thông báo với tôi một tin chẳng lấy gì làm vui – Thôi đành mời anh về thắp hương viếng Cụ tại nhà thờ cũ, cũng có khá nhiều chuyện về số phận của cái nhà này để anh viết.

Chúng tôi về làng Đông Thái, xã Tùng ảnh, một vùng quê khoa bảng có tiếng từ lâu, là quê hương của Đình nguyên tiến sỹ Phan Đình Phùng.

Lối lên Khu mộ Phan Đình Phùng.

Ông Phan Tiến ủy – phó chủ tịch Hội đồng gia tộc họ Phan Đình làng Đông Thái, dẫn tôi đi thăm nhà thờ cụ Phan. Có thể nói rằng, về độ cơ bản của hệ thống giao thông nông thôn, chưa có xã nào trong tỉnh vượt qua được Tùng ảnh. Một số trục đường nhựa được làm từ nguồn dự án đầu tư nhân kỷ niệm 100 năm Ngày sinh cố Tổng Bí thư Trần Phú, còn lại đường liên thôn được bê tông hóa nhờ sức dân đóng góp. Nếu tính phần trăm thì 99% đường giao thông của xã đã được “cứng hóa”, còn 1% là đoạn đường 300 mét nối từ trục đường liên xã vào Nhà thờ cụ Phan, sỏi đá vẫn trơ gan cùng tuế nguyệt.

Nằm ở cuối đoạn đường này, nhà thờ cụ Phan khiêm nhường náu mình trong một khuôn viên nguyên là đất vườn của một gia đình trong dòng tộc họ Phan Đình bị ly tán đã khá lâu. Một tấm biển bê tông diện tích cỡ 0,6mx1,2m khắc dòng chữ “Nhà thờ Đình nguyên tiến sỹ Phan Đình Phùng” cắm bằng hai thanh sắt trên bờ tường để phân biệt nhà thờ cụ với nhà thờ các dòng họ trong làng.

Ngôi nhà ba gian kết cấu theo lối kiến trúc nhà cổ, đây là nhà của cụ Phan lúc sinh thời. Khi cụ mất và gia đình gặp nạn, ngôi nhà này dùng làm nhà thờ, do một người cháu nội của cụ trông coi việc đèn nhang.

Thời kỳ thực dân Pháp đánh phá vùng Linh Cảm, nhà thờ bị trúng bom và người cháu nội đã bán cho hợp tác xã Đức Long làm trụ sở.

Và sau thời gian lưu lạc hơn bốn mươi năm, trong một cuộc hội thảo khoa học ở Hà Nội nhân dịp kỷ niệm 100 năm Ngày mất của Phan Đình Phùng, ý kiến về việc tôn tạo nhà thờ cụ Phan đã được nêu ra.

Lối lên Khu mộ Phan Đình Phùng.

Bí thư Tỉnh ủy Trần Đình Đàn lúc đó trên cương vị đại diện lãnh đạo tỉnh đã dự cuộc hội thảo này và thấy đây là một việc làm cần thiết nên đã chỉ đạo các cấp khẩn trương thực hiện.

Mất khá nhiều thời gian dò hỏi, đến năm 2000, gia tộc họ Phan đã phát hiện được ngôi nhà này ở Đức Nhân. Thì ra, khi hợp tác xã Đức Long giải thể, nhà thờ đã qua tay bốn hộ gia đình, lúc đầu họ mua về làm nhà ở nhưng sau đó đều phải bán tháo vì... ở không được, và chuyển mục đích sử dụng làm chuồng nuôi gia súc. Thế nhưng khi biết rõ nguồn gốc của ngôi nhà, lòng tham của con người lại nổi lên, và sau nhiều lần kỳ kèo ngã giá, đến năm 2004, Sở Văn hóa – Thông tin Hà Tĩnh phải bỏ ra 45 triệu mới chuộc lại được bộ sườn nhà gồm bốn vì kèo cột đã bị đục đẽo nham nhở.

Phương án của tỉnh là tôn tạo nhà thờ ngay trong khuôn viên phần mộ cụ Phan, nhưng họ Phan Đình kiến nghị xin được đưa về dựng trên phần đất của dòng tộc.

Nguyện vọng của dòng tộc họ Phan được chấp nhận và con cháu trong họ đã quyên góp được hơn 70 triệu đồng để tôn tạo lại nhà thờ như hôm nay.

Chân dung cụ Phan hiện được thờ mặc áo dài, chít khăn đóng như ta thường thấy trong các sách giáo khoa, kích cỡ 40cmx60cm, đặt trên hương án ở gian giữa nhà thờ, hai gian còn lại gần như để trống. Năm 2006, nhà thờ này đã được xếp hạng Di tích lịch sử-văn hóa cấp quốc gia.

Tạm biệt làng Đông Thái, chúng tôi ngược quốc lộ 8A đến thăm Khu mộ Phan Đình Phùng. Mộ cụ Phan tọa lạc trên một quả đồi hình chóp nón, nằm sát cạnh quốc lộ 8A. Cách mộ cụ Phan về phía Bắc non hai cây số là Khu mộ cố Tổng Bí thư Trần Phú, và cách hai cây số về phía Tây Nam là chùa Am.

Ba di tích lịch sử-văn hóa cấp quốc gia này tọa lạc trên ba quả đồi gần nhau, và trên bản đồ du lịch của Đức Thọ đến nay chúng vẫn đang ở dạng tiềm năng.

Trong quần thể di tích Khu mộ cụ Phan được tôn tạo năm 2006, ngoài phần mộ cụ còn có mộ của ông bà nội nằm ở phía trên bên phải và một ngôi mộ chếch về hướng đông không có văn bia.

Nâng nhẹ bước chân trên những bậc tam cấp màu xám bạc, mỗi bước chân đi lòng thêm trĩu nặng như lời thơ cụ để lại trước lúc lâm chung: Việc quân vâng mệnh trải mười đông/ Chiến sự nay còn tính chửa xong!.. Tuy sự nghiệp chưa hoàn thành, nhưng tấm lòng son yêu nước thương nòi của người anh hùng vẫn rì rầm hòa quyện vào dòng chảy hào hùng của lịch sử dân tộc đến tận hôm nay. Dừng chân bên văn bia ghi công “Nhà đại ái quốc”, nét khắc đã nhòe chữ còn chữ mất, nên hậu thế tôi đành ngậm ngùi lặng lẽ hạ sơn.

Ông Trần Hữu Bé cho tôi biết, căn cứ rất nhiều công văn hướng dẫn của trên, huyện Đức Thọ đã lập dự án xây mới Nhà thờ Phan Đình Phùng và tôn tạo khu mộ Cụ, sao cho xứng với công trạng của tiền nhân.

Khu nhà thờ trong dự án được thiết kế xây mới trong khuôn viên nhà vườn của cụ Phan, có diện tích tổng thể hơn 5,3 héc-ta. Khu đất này nằm trong khu dân cư làng Đông Thái, hiện có 7 hộ nhà dân sử dụng làm đất ở, nơi đây vẫn còn sót lại dấu tích của nhà thờ cụ Phan ngày trước. Bảy hộ dân này hiện đang trong tư thế sẵn sàng di dời, một phần vì lòng ngưỡng vọng cụ Phan, một phần vì trong tâm linh họ, khu đất này không phải là đất lành để lập nghiệp sinh cơ.

Về giải pháp kiến trúc, khu nhà thờ mới được thiết kế theo lối kiến trúc dân gian, theo cách truyền thống cổ truyền, bao gồm các hạng mục: Nghi môn với tứ trụ; sân nghi lễ, sân chầu; nhà tả vu, hữu vu; nhà thờ chính gồm gian tế, trung tế và hậu cung; tuyến hành lễ dâng hương chính; và một số công trình vệ sinh, khu vui chơi giải trí...

Đã có nhiều cuộc hội thảo đóng góp ý kiến về kiến trúc và nhiều công đoạn thẩm định dự án của các cơ quan chức năng.

Theo kế hoạch của tỉnh và một số bộ, ngành, công trình dự kiến khởi công vào cuối quý 1 năm 2007, khánh thành hoặc hoàn thành thi công một số hạng mục chính vào dịp kỷ niệm 160 năm Ngày sinh Phan Đình Phùng.

Thế nhưng từ đầu quý 1 đến nay, dự án đang nằm ở Bộ Văn hóa – thông tin chờ thẩm định, vì việc thi công công trình này liên quan đến Luật Di sản, quy định phải có sự thỏa thuận thống nhất về quy mô, kết cấu, hạng mục công trình.., của Bộ này mới được phép phê duyệt dự án.

Vẫn còn có ý kiến cho rằng làm như vậy là quá tầm, có ý kiến lại bảo làm như vậy là chưa xứng, nên còn phải chờ thẩm định thêm. Thời gian chờ đến bao giờ thì ông Bé không biết, tôi cũng chịu, ông Đức Ban, giám đốc Sở Văn hóa – Thông tin cũng lắc đầu, và chúng ta thêm một lần lỡ hẹn với tiền nhân.