1. Kể từ sau tuyên bố phá sản (ngày 15-9-2008) của một trong ngũ đại gia ngân hàng phố Wall "Lehman Brothers" đến nay, tình hình thế giới cứ xấu dần, năm sau căng thẳng hơn năm trước. So với 5 năm trước, năm 2014 đánh dấu mức độ căng thẳng trong đời sống quốc tế, đặc biệt là trong quan hệ giữa các nước lớn, cao tới mức tạo ra cảm giác, nhân loại đang tiến sát tới ngưỡng của sự chịu đựng. Phần lớn đều cho rằng đó là do tác động của cơn bão khủng hoảng kinh tế toàn cầu. Ðiều này không sai, nhưng cũng không hoàn toàn đủ. Vậy sao ta không thử vận cái quy luật "Cũ - Mới" muôn thuở để luận giải sự căng thẳng của năm 2014 xem sao.
Trong cuộc khủng hoảng U-crai-na (Ucraina) - một điểm nóng điển hình của năm 2014, hãy bắt đầu từ một điểm mới - đó là thông báo (đầu tháng 11-2013) của chính phủ về tình trạng "bên bờ vực phá sản" của nền kinh tế. Tuyên bố tạm hoãn việc ký kết hiệp định liên kết kinh tế với EU của Tổng thống Y-a-nu-cô-vích (V.Yanukovych) thật sự là "giọt nước tràn ly" của cách thức giải quyết mâu thuẫn giữa cái mới này với cách điều hành cũ (trông đợi vào sự trợ giúp của nước Nga mỗi khi khó khăn). Kết quả là sự thắng thế của lực lượng thân phương Tây sau cuộc chính biến lật đổ Tổng thống Y-a-nu-cô-vích - đây là điểm mới tiếp theo, và được hoàn thiện bằng sự đắc cử của Tổng thống Pô-rô-sen-cô (Petro Poroshenko) sau cuộc bầu cử ngày 25-5-2014.
Ðiểm mới này lại xung đột với nhóm thân Nga luôn tồn tại tiềm tàng tại U-crai-na. Xung đột quân sự bùng phát và mau chóng biến thành nội chiến không chỉ bởi đó là sự lựa chọn của chính quyền trung ương Ki-ép (Kiev) và lực lượng ly khai miền Ðông, mà còn bởi nó được ủy thác của những lực lượng cũ là Nga và phương Tây. Sự lớn mạnh của nước Nga (một điểm mới) tất sẽ va chạm với EU và Mỹ, những thế lực đang nắm quyền điều hành trật tự cũ.
Theo cách lý giải của EU và Mỹ về nguy cơ nguyên trạng châu Âu bị Nga phá vỡ, thì rõ ràng câu chuyện Crưm (21-3-2014, Nga quyết định sáp nhập Crưm) chỉ là cái cớ để hai bên lựa chọn cuộc khủng hoảng U-crai-na làm địa bàn cho cuộc xung đột "Mới - Cũ". Những lệnh trừng phạt của EU và Mỹ hay việc thành lập Lực lượng phản ứng nhanh của NATO, còn Nga thì coi sự mở rộng của NATO là mối đe dọa lớn nhất đối với an ninh của Nga (theo tuyên bố của Tổng thống Nga Pu-tin trong Học thuyết quân sự đưa ra ngày 26-12-2014), v.v. là hệ quả khó tránh của cái cách xử lý mâu thuẫn "Mới - Cũ" mà thôi.
2. Tại Trung Ðông, sự xuất hiện lực lượng Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS) đã đe dọa phá vỡ những gì đang tồn tại ở khu vực này, từ lãnh thổ đến hệ tư tưởng của Ðạo Hồi. Một liên minh chống khủng bố (gồm tới 60 nước do Mỹ đứng đầu) mau chóng hình thành nhằm giữ vững những gì đang tồn tại (cái "Cũ"). Cuộc chiến tàn khốc giữa hai lực lượng này cũng có thể coi là một minh chứng sinh động nữa cho xung đột "Mới - Cũ". Cuộc chiến đẫm máu kéo dài hơn bảy tuần hồi giữa năm 2014 tại Dải Ga-da cũng lại là một dạng va chạm giữa cách làm mới của chính quyền Tổng thống Pa-le-xtin (Palestin) Ma-mút Áp-bát (Mahmoud Abbas) giành quyền thành lập nhà nước độc lập (xin gia nhập các tổ chức quốc tế) với sự ì ạch của tiến trình hòa bình Trung Ðông.
3. Sự lớn mạnh "thần kỳ" (theo công bố của IMF, tính theo sức mua (PPP) thì trong năm 2014, Trung Quốc đã vượt Mỹ để trở thành nền kinh tế số 1 thế giới), không sớm thì muộn, đã khiến Trung Quốc cảm thấy những gì đang tồn tại ở châu Á - Thái Bình Dương là không còn phù hợp nữa. Từ tuyên bố thành lập vùng nhận diện phòng không (ADIZ), rồi đưa giàn khoan Hải Dương - 981 vào sâu thềm lục địa của Việt Nam, đến cải tạo những đảo đá ngầm Gạc Ma, Chữ Thập thuộc chủ quyền của Việt Nam, v.v. đã tạo ra những điểm nhấn mới tại khu vực. Phản ứng gay gắt của các nước (cuộc đấu tranh ngoại giao của Việt Nam yêu cầu Trung Quốc rút giàn khoan Hải Dương - 981, Tuyên bố về tình hình Biển Ðông của ASEAN tại hội nghị AMM 24 ngày 10-5-2014; Nhật Bản thông qua quyền phòng vệ tập thể (1-7-2014), Nghị quyết H. Res-714 ngày 4-12-2014 của Hạ viện Mỹ, v.v.) chỉ là hệ quả đương nhiên từ nỗi quan ngại những cái Mới này sẽ phá vỡ hệ thống luật pháp quốc tế, trước hết là Luật Biển 1982 của LHQ (UNCLOS) và Tuyên bố về cách ứng xử trên Biển Ðông (DOC).
Trong năm 2014, châu Á - Thái Bình Dương cũng còn được chứng kiến xung đột giữa khát vọng phát triển từ ngàn đời nay của các nước trong khu vực với tình trạng sụt giảm tăng trưởng hiện tại. Cuộc chiến này đã góp phần quan trọng thúc đẩy quá trình đàm phán các hiệp định thương mai tự do (FTA) giữa các nước trong khu vực, từ cấp độ song phương (điển hình là việc kết thúc đàm phán hiệp định FTA giữa Việt Nam và Hàn Quốc (10-12-2014); giữa Việt Nam và Liên minh thuế quan Nga - Bê-la-rút - Ca-dắc-xtan (15-12-2014,...), đến cấp độ đa phương (như tiến trình đàm phán hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP), Hiệp định đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP), hiệp định khu vực thương mại tự do châu Á - Thái Bình Dương (FTAAP), v.v.).
4. Những thảm họa hàng không, sự hoành hành của đại dịch Ê-bô-la tại Tây Phi, những cáo buộc về do thám mạng, khủng bố mạng,... cũng có thể coi là bằng chứng sinh động của cuộc chiến "Mới - Cũ" trong năm 2014 này. Cung cách điều hành của các hãng hàng không, trước hết là của Malaysia Airlines và AirAsia Indonesia, đã không theo kịp những biến chuyển quá nhanh và mới của đời sống.
Căn bệnh Ê-bô-la là điều quá cũ tại châu Phi (nó được phát hiện từ năm 1976 tại CHDC Công-gô), nhưng khi phải đối chọi lại tình hình kinh tế bi đát thì nó bỗng trở thành một đại dịch lây lan ra toàn cầu. Ðiều tương tự, quan hệ thù địch giữa CHDCND Triều Tiên và Mỹ cũng đã kéo dài hàng chục năm nay, và khi nó đối mặt với sự phát triển của công nghệ thông tin thì đương nhiên sẽ nảy sinh những vấn đề, đại loại như cáo buộc của Mỹ đối với Triều Tiên về hoạt động tiến công trang mạng của hãng Sony Pictures hay những tố cáo lẫn nhau giữa Mỹ và Trung Quốc về hoạt động do thám mạng.
5. Xung đột "Mới - Cũ" là điều khó tránh khỏi. Ðiều đáng nói ở đây là cái cách mà người ta xử lý mâu thuẫn này. Sở dĩ, chiến sự leo thang ngày một ác liệt như tại điểm nóng U-crai-na hay Trung Ðông là bởi người ta đã dùng những cách làm truyền thống, thiên về bạo lực, mang nặng tính áp đặt. Nếu như chịu khó đối thoại ngay từ đầu thì chưa chắc xã hội U-crai-na đã chịu cảnh chia rẽ sâu sắc tới mức phân tranh quyết liệt như vậy. Nếu các bên tại Trung Ðông và các lực lượng liên quan hành động có tính xây dựng và hướng tới một nền hòa bình thật sự thì chắc gì đã có đất cho lực lượng khủng bố cực đoan IS nảy mầm. Tính thuyết phục của giả thuyết này chính là mẫu hình đang có tại châu Á - Thái Bình Dương. Trong năm 2014, tại đây cũng tồn tại không ít những xung đột, va chạm, nhưng sở dĩ chúng chưa dẫn đến giao tranh quân sự có lẽ chính nhờ vào những cuộc đàm phán, những cái bắt tay, đặc biệt là nhận thức của các nhà lãnh đạo các nước trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương về sự cần thiết phải giải quyết mâu thuẫn "Mới - Cũ" bằng biện pháp hòa bình, tôn trọng luật pháp quốc tế.
| Ðể có được một năm 2015 bớt căng thẳng hơn, trước hết còn phải xem cộng đồng quốc tế thay đổi cách thức xử lý mâu thuẫn "Mới - Cũ" ra sao. Và chúng ta có quyền hy vọng vào một năm mới tốt đẹp hơn, bởi cái giá phải trả trong năm 2014 là quá đắt. |
