Tháo gỡ nút thắt thể chế, hạ tầng công nghệ: Bước đi then chốt cho cải cách chính quyền địa phương hai cấp

Theo các nghị quyết của Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội về sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh và cấp xã, cả nước hiện có 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh (gồm 28 tỉnh và 6 thành phố trực thuộc Trung ương) và 3.321 đơn vị hành chính cấp xã.

Chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền địa phương hai cấp (cấp tỉnh và cấp xã) được quy định mới tại Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 (Luật số 72/2025/QH15), các nghị định của Chính phủ về phân định thẩm quyền, phân cấp, phân quyền cùng các văn bản quy phạm pháp luật liên quan.

Để bảo đảm mô hình mới vận hành ổn định, thông suốt, Quốc hội đã thông qua khối lượng lớn văn bản tại các kỳ họp, trong đó tại Kỳ họp thứ 9 (6/2025) thông qua nhiều nghị quyết quan trọng về sắp xếp đơn vị hành chính và tại Kỳ họp thứ 10 tiếp tục thông qua 51 luật cùng 39 nghị quyết. Từ tháng 6 đến 12/2025, Chính phủ ban hành hơn 280 nghị định, nghị quyết, trong đó hơn 180 văn bản trực tiếp liên quan tổ chức bộ máy và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp; 30 nghị định về phân cấp, phân quyền, phân định thẩm quyền. Thủ tướng Chính phủ ban hành gần 30 quyết định, các bộ, ngành ban hành 315 thông tư hướng dẫn. Hành lang pháp lý được hoàn thiện đồng bộ, thống nhất, không để xảy ra khoảng trống quản lý khi chuyển đổi mô hình.

Trong mô hình mới, thẩm quyền được phân định rõ ràng, thực chất hơn, tăng mạnh quyền tự chủ cho chính quyền địa phương, đặc biệt cấp xã - nơi trực tiếp giải quyết hầu hết công việc liên quan người dân và doanh nghiệp. Trong tổng số 1.377 nhiệm vụ được phân cấp, phân quyền, có 949 nhiệm vụ (chiếm 68,9%) giao cho chính quyền địa phương, trong đó 870 nhiệm vụ cho cấp tỉnh và 79 nhiệm vụ cho cấp xã.

Sau hơn sáu tháng triển khai (từ ngày 1/7/2025), mô hình chính quyền địa phương hai cấp vận hành ổn định, thông suốt, không xảy ra xáo trộn lớn, từng bước đi vào nền nếp và phát huy hiệu quả rõ rệt. Bộ máy chuyển từ quản lý hành chính tập trung sang quản trị kiến tạo, phục vụ Nhân dân, khẳng định sự đúng đắn của chủ trương lớn của Đảng, nhận được sự đồng thuận, ủng hộ cao từ Nhân dân.

Thực hiện nguyên tắc đơn vị hành chính cấp xã sau sắp xếp phải bảo đảm quản lý hiệu quả địa bàn, nắm chắc tình hình, phần lớn nhiệm vụ của cấp huyện được chuyển xuống cấp xã và một số ít chuyển lên cấp tỉnh. Hiện nay, cấp xã thực hiện tổng cộng 859 nhiệm vụ (từ thẩm quyền được giao từ cấp huyện và thẩm quyền vốn có), góp phần nâng cao trách nhiệm, tính chủ động của chính quyền cơ sở, đồng thời khẳng định vai trò, vị thế quan trọng của cấp xã trong hệ thống chính quyền địa phương.

Trong thời gian qua, việc sắp xếp, kiện toàn Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và cấp xã được hoàn thành kịp thời; các cơ quan chuyên môn, tổ chức hành chính được thành lập đồng bộ; chức danh lãnh đạo Ủy ban nhân dân các cấp được kiện toàn đầy đủ. Đến nay, 100% địa phương đã bố trí đủ chủ tịch, phó chủ tịch và các ủy viên Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, cấp xã. Công tác quốc phòng-an ninh được chú trọng bảo đảm.

Bộ máy gọn nhẹ, giảm tầng nấc trung gian đã góp phần tiết kiệm chi phí quản lý, hạn chế lãng phí nguồn lực, tạo điều kiện tập trung ngân sách và nhân lực vào các nhiệm vụ phát triển kinh tế-xã hội trọng điểm. Việc xử lý trụ sở, tài sản công sau sắp xếp bước đầu tạo nguồn lực bổ sung cho ngân sách địa phương, nâng cao hiệu quả quản lý tài sản công.

Theo báo cáo của Bộ Nội vụ, 100% xã, phường, đặc khu đã mở tài khoản và chi trả lương qua Kho bạc Nhà nước; xử lý 17.595 cơ sở nhà, đất dôi dư; còn 10.908 cơ sở cần tiếp tục xử lý; 3.177 đơn vị hành chính cấp xã được trang bị xe ô-tô; 3.143 đơn vị (chiếm 94,6%) có đầy đủ trang thiết bị, cơ sở vật chất; hơn 83% thủ tục hành chính được xử lý trực tuyến tại địa phương; cơ sở hạ tầng kỹ thuật và nhân sự cơ bản đáp ứng yêu cầu.

Người dân bày tỏ sự đồng thuận cao, đánh giá tích cực về sự chỉ đạo quyết liệt, khẩn trương của Chính phủ và chính quyền địa phương. Hoạt động giải quyết thủ tục hành chính duy trì ổn định, liên tục, không gián đoạn. Việc cải thiện chất lượng phục vụ, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong tiếp nhận và xử lý hồ sơ đã tạo hiệu ứng tích cực, được dư luận xã hội ghi nhận và đồng tình.

Ông Phạm Quang Tuấn, Bí thư Đảng ủy xã Kiều Phú, Hà Nội cho biết: Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cấp xã, phường đã trở thành cấp chính quyền gần dân, sát dân, giữ vai trò trung tâm trong thực thi chính sách, pháp luật. Các kết quả bước đầu khẳng định hiệu quả của mô hình, tạo tiền đề quan trọng để nâng cao chất lượng quản trị địa phương và thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội bền vững.

Bên cạnh những thành tựu đạt được, quá trình vận hành chính quyền cấp xã vẫn bộc lộ không ít khó khăn, vướng mắc về thể chế, tổ chức bộ máy, nguồn nhân lực và điều kiện bảo đảm hoạt động. Thực tiễn cho thấy một số quy định pháp luật chưa kịp sửa đổi, bổ sung phù hợp với mô hình mới. Hiện có khoảng 90 nội dung tại 3 luật (Luật Tổ chức Chính phủ năm 2025; Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 (sửa đổi); Luật Cán bộ, công chức năm 2025), 28 nghị định và 10 thông tư còn vướng mắc liên quan phân cấp, phân quyền, phân định thẩm quyền. Các vướng mắc chủ yếu do mâu thuẫn, chồng chéo, thiếu thống nhất giữa các văn bản; quy định chưa rõ ràng, nhiều cách hiểu khác nhau, thiếu tính khả thi; đồng thời làm tăng chi phí tuân thủ, hạn chế đổi mới sáng tạo và khơi thông nguồn lực cho phát triển.

Cùng với đó, tổ chức bộ máy chính quyền cấp xã chưa thật sự phù hợp với đặc điểm đa dạng của từng địa bàn. Việc quy định thống nhất số lượng phòng chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp xã (gồm Văn phòng Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân cùng 2 phòng chuyên môn) trong khi quy mô diện tích, dân số, khối lượng nhiệm vụ giữa các xã, phường, đặc khu rất khác biệt đã bộc lộ nhiều bất cập. Việc thành lập, sắp xếp lại các đơn vị sự nghiệp công lập cấp xã ở một số địa phương còn lúng túng, chưa rõ thẩm quyền và cách thức thực hiện.

Thực tiễn hoạt động cho thấy, biên chế công chức cấp xã theo quy định chưa tương xứng với khối lượng công việc lớn của các phòng chuyên môn, gây khó khăn trong triển khai nhiệm vụ. Chất lượng và cơ cấu chuyên môn đội ngũ cán bộ, công chức chưa đồng đều, tồn tại tình trạng vừa thừa vừa thiếu. Nhiều xã, đặc khu vẫn thiếu công chức chuyên môn về công nghệ thông tin, địa chính, tài chính, y tế, xây dựng, giao thông... Một bộ phận cán bộ, công chức băn khoăn, lo lắng về vị trí việc làm, thu nhập và điều kiện sinh hoạt. Một số địa phương còn lúng túng trong bố trí người hoạt động không chuyên trách cấp xã tiếp tục công việc.

Đặc biệt, hệ thống hạ tầng Trung tâm phục vụ hành chính công từ trung ương đến cấp xã chưa đồng bộ, thiếu thống nhất, gây khó khăn trong liên thông và chưa bảo đảm dịch vụ công toàn trình. Trang thiết bị chuyên dụng (máy scan, máy đọc mã vạch...) để số hóa hồ sơ ở nhiều địa phương chưa đồng bộ. Năng lực chuyển đổi số và trình độ công nghệ của cán bộ, công chức cấp xã còn hạn chế, trong khi khối lượng thủ tục hành chính lớn và nhu cầu của người dân tăng cao. Công tác bảo đảm an ninh mạng, an toàn thông tin tại một số địa phương gặp nhiều khó khăn.

Cơ sở vật chất và điều kiện làm việc còn hạn chế: trụ sở cấp xã, đặc biệt ở miền núi, thường thiếu, xuống cấp, chật hẹp, phân tán, ảnh hưởng đến chỉ đạo, điều hành. Khoảng cách địa lý đến trung tâm giải quyết thủ tục hành chính ở một số địa bàn còn xa, gây bất tiện cho người dân. Việc xử lý trụ sở dôi dư để chuyển đổi công năng thành cơ sở y tế, giáo dục, công trình công cộng ở một số địa phương gặp khó khăn do thiếu hướng dẫn hoặc không phù hợp thực tế.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Minh Phương, nguyên giảng viên cao cấp Học viện Hành chính và Quản trị công thì nguyên nhân của những hạn chế, vướng mắc chủ yếu xuất phát từ: mô hình chính quyền địa phương hai cấp là cải cách thể chế sâu rộng; thời gian chuẩn bị và vận hành ngắn trong khi khối lượng công việc lớn, địa bàn rộng; hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và chỉ đạo được ban hành số lượng lớn, nhanh chóng, nhiều nội dung chỉ dừng ở nguyên tắc chung hoặc bị sửa đổi, bổ sung liên tục; một số địa phương chưa chỉ đạo quyết liệt, đồng bộ, còn tâm lý trông chờ, ỷ lại vào hướng dẫn Trung ương, thiếu chủ động.

Để mô hình chính quyền địa phương hai cấp tiếp tục hoạt động hiệu quả hơn, trước mắt cần tăng cường công tác thông tin, tuyên truyền để cán bộ, công chức và nhân dân hiểu rõ mục tiêu, ý nghĩa của mô hình chính quyền địa phương hai cấp; đồng thời, lãnh đạo các cấp chủ động lắng nghe, tiếp thu ý kiến phản ánh từ cơ sở để kịp thời điều chỉnh hoặc trình cơ quan có thẩm quyền sửa đổi, bổ sung.

Khẩn trương rà soát, sửa đổi, bổ sung hệ thống văn bản quy phạm pháp luật liên quan, bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất, rõ ràng trong phân định thẩm quyền, phân cấp, phân quyền giữa các cấp. Chính phủ chỉ đạo các bộ, ngành kịp thời ban hành hướng dẫn cụ thể tháo gỡ vướng mắc thực tiễn, đặc biệt trong lĩnh vực đất đai, giáo dục, tài chính-ngân sách, quản lý tài sản công. Tăng cường kiểm tra, giám sát, hỗ trợ địa phương; xử lý nghiêm tình trạng đùn đẩy, né tránh, chậm trễ. Tinh gọn quy trình, cắt giảm thủ tục không cần thiết; đẩy mạnh chuẩn hóa, số hóa hồ sơ, dịch vụ công; công khai đầy đủ thủ tục hành chính đến người dân, doanh nghiệp.

Các bộ, ngành, cấp ủy, chính quyền địa phương, đặc biệt người đứng đầu, cần lãnh đạo, chỉ đạo sát sao, nắm vững tình hình cơ sở, kịp thời hướng dẫn, tháo gỡ khó khăn phát sinh thuộc lĩnh vực phụ trách, nhất là thủ tục liên quan đất đai, cấp phép xây dựng, đầu tư, thuế...; quan tâm bố trí đủ công chức tại Trung tâm phục vụ hành chính công cấp xã. Thường xuyên kiểm tra, đánh giá tính khả thi của các quy định về phân cấp, phân quyền, quy trình thủ tục hành chính, cung cấp dịch vụ công và dịch vụ công trực tuyến để báo cáo cấp có thẩm quyền.

Chính phủ chỉ đạo các bộ, ngành phối hợp địa phương hoàn thiện hạ tầng công nghệ, cơ sở dữ liệu bảo đảm chất lượng cho Trung tâm phục vụ hành chính công cấp xã; hoàn thành việc xóa “điểm lõm sóng” để các thôn, bản tiếp cận chuyển đổi số; khẩn trương triển khai đồng bộ cơ sở dữ liệu tư pháp-hộ tịch; khắc phục lỗi hệ thống phần mềm Dịch vụ công, Hộ tịch nhằm tạo thuận lợi tối đa cho người dân.

Ban hành hướng dẫn xây dựng vị trí việc làm tại Ủy ban nhân dân cấp xã, từ đó các địa phương chủ động rà soát, sắp xếp nhân sự hợp lý; chú trọng bổ sung công chức chuyên môn sâu ở các lĩnh vực còn thiếu. Tổ chức tập huấn, bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ thường xuyên, ưu tiên các nội dung thiết yếu như thuế, đăng ký kinh doanh, đất đai, công nghệ thông tin, môi trường, y tế...

Để bảo đảm quản lý thống nhất, hiệu quả hạ tầng đô thị và cung ứng dịch vụ công, cần quy định mối quan hệ phối hợp giữa các phường trong cung ứng dịch vụ không phụ thuộc địa giới hành chính, có thể tham khảo kinh nghiệm tổ chức các hội đồng liên phường, xã mang tính tự nguyện, mềm dẻo (không mang tính hành chính nhà nước) từ các nước trên thế giới.

Giao quyền chủ động lớn hơn cho chính quyền cấp tỉnh trong quyết định tổ chức bộ máy, số lượng, cơ cấu biên chế công chức và bố trí nguồn lực cho cấp xã, thay vì áp dụng cứng nhắc các tiêu chí cơ học dựa thuần túy vào quy mô dân số, nhằm khắc phục tình trạng cào bằng, bảo đảm sự tương xứng giữa nhiệm vụ được giao với năng lực thực thi và nguồn lực thực tế của chính quyền cấp xã.

Thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp là bước ngoặt lịch sử, tái định hình cấu trúc quản trị quốc gia theo hướng tinh gọn, thực chất, hiệu quả. Trong đó, chính quyền cấp xã trở thành chủ thể trung tâm, trực tiếp tiếp nhận, xử lý thẩm quyền và nguồn lực để phục vụ Nhân dân.

Kết quả bước đầu khẳng định tính đúng đắn của chủ trương, song thực tiễn đòi hỏi khẩn trương tháo gỡ “điểm nghẽn” về thể chế và hạ tầng công nghệ. Để mô hình vận hành tối ưu, cần chuyển mạnh từ tư duy quản lý hành chính cứng nhắc sang quản trị linh hoạt, trao quyền chủ động cho cấp tỉnh trong thiết kế bộ máy cấp xã phù hợp đặc thù từng địa bàn, vùng miền.

Thành công cốt lõi của cải cách không chỉ dừng ở giảm tầng nấc trung gian, mà phải là sự chuyển hóa về chất trong năng lực thực thi công vụ. Xây dựng chính quyền cấp xã “tinh, gọn, mạnh” chính là chìa khóa để hiện thực hóa nền hành chính kiến tạo, lấy sự hài lòng và hạnh phúc của Nhân dân làm thước đo cao nhất cho mọi giá trị cải cách trong kỷ nguyên mới.