Thành phố Hồ Chí Minh đang chịu tác động của nhiều vấn đề môi trường và biến đổi khí hậu như: sụt lún đất, mưa cực đoan, triều cường, nước biển dâng, suy giảm mực nước ngầm... Những vấn nạn này có mối liên hệ chặt chẽ, làm gia tăng áp lực lên hệ thống hạ tầng đô thị. Khi nền đất tiếp tục hạ thấp, trong khi triều cường và các hiện tượng thời tiết cực đoan diễn biến phức tạp, nguy cơ ngập úng, hư hỏng công trình ngày càng lớn. Thực tế đó đòi hỏi Thành phố phải triển khai các giải pháp thích ứng đồng bộ, lâu dài và bền vững.
Nền đất đang lún
Theo Trường đại học Tài nguyên và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh, kết quả phân tích ảnh vệ tinh bằng công nghệ InSAR kết hợp phương pháp PS/DS cho thấy Thành phố thuộc nhóm đô thị ven biển chịu tác động nghiêm trọng của hiện tượng lún mặt đất trên thế giới. Khảo sát của Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) cũng ghi nhận tình trạng sụt lún nền đất tại Thành phố diễn ra liên tục trong nhiều thập niên. Đáng chú ý, tại một số khu vực, tốc độ lún vượt tốc độ nước biển dâng. Khi kết hợp với mưa lớn và triều cường, tình trạng này làm gia tăng nguy cơ ngập đô thị.
Hiện tượng sụt lún tích lũy qua nhiều năm gây nứt vỡ, dịch chuyển các kết cấu hạ tầng giao thông và thoát nước đô thị.
Hiện tượng sụt lún tích lũy qua nhiều năm gây nứt vỡ, dịch chuyển các kết cấu hạ tầng giao thông và thoát nước đô thị.
Quận 7, Quận 8, Bình Tân và Nhà Bè (cũ) là những khu vực được ghi nhận có tình trạng sụt lún hoặc nguy cơ sụt lún cao. Tại đường Nguyễn Hữu Cảnh, phường Thạnh Mỹ Tây, tình trạng lún cũng được người dân ghi nhận qua nhiều năm.
Ông PHẠM VĂN THẮNG, 50 tuổi, sinh sống từ nhỏ tại khu phố 7, phường Thạnh Mỹ Tây, cho biết:
Nền đất quanh chân một số tòa nhà cao tầng đã lún khoảng 20-30cm. Khi mưa lớn kết hợp triều cường, đường Nguyễn Hữu Cảnh và nhiều tuyến hẻm chung quanh thường bị ngập nặng.
Triều cường và các hiện tượng thời tiết cực đoan gây ngập lụt diện rộng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống sinh hoạt của người dân đô thị.
Triều cường và các hiện tượng thời tiết cực đoan gây ngập lụt diện rộng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống sinh hoạt của người dân đô thị.
Thực tế này cho thấy sụt lún không chỉ là sự thay đổi cao độ mặt đất. Khi nền đất hạ thấp, khả năng thoát nước và chống chịu của đô thị cũng chịu thêm áp lực, nhất là tại những khu vực vốn có địa hình thấp.
SỤT LÚN
KHÔNG ĐỒNG ĐỀU
Tốc độ lún trung bình tại nhiều khu vực:
khoảng 2-5cm/năm
Một số điểm có tốc độ lún:
khoảng 7-8cm/năm
Độ lún tích lũy được JICA ghi nhận từ năm 1990 đến nay:
khoảng 100cm
Nguồn: Trường đại học Tài nguyên và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh và khảo sát của JICA.
Theo các chuyên gia, nguyên nhân sụt lún không chỉ đến từ đặc điểm địa chất mà còn liên quan đến quá trình đô thị hóa. Những khu vực có nền địa chất yếu thường có nguy cơ lún cao; trong khi đó, hoạt động giao thông với mật độ lớn, nhất là tại nơi có nhiều xe tải trọng nặng lưu thông, cũng có thể làm gia tăng tác động lên nền đất.
NHỮNG KHU VỰC LÚN ĐÁNG CHÚ Ý
Phường An Lạc, phường Tân Tạo A (Quận Bình Tân cũ):
lún gần 82cm
Thị trấn Tân Túc (huyện Bình Chánh cũ):
lún gần 49cm
Diện tích vùng lún nhanh trên 15mm/năm:
14.775ha
Diện tích vùng lún từ 10-15mm/năm:
22.331ha
Diện tích vùng lún từ 5-10mm/năm:
29.560ha
Nguồn: Số liệu quan trắc của Bộ Tài nguyên và Môi trường năm 2019.
Từ dữ liệu đến quản trị
Một trong những yêu cầu quan trọng hiện nay là chuyển kết quả quan trắc sụt lún thành dữ liệu phục vụ quản lý và quy hoạch đô thị. Theo Viện Nghiên cứu Phát triển bền vững, Trường đại học Tài nguyên và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh, công nghệ InSAR có thể được ví như công cụ “đo huyết áp” thường xuyên cho đô thị. Những biến dạng chỉ vài milimét có thể khó nhận biết trong thời gian ngắn, nhưng chuỗi số liệu liên tục qua nhiều năm sẽ cho thấy nền đất đang thay đổi như thế nào.
Một góc sạt lở, sụt lún nghiêm trọng tại hành lang kênh rạch nội đô, đe dọa trực tiếp đến an toàn của hệ thống hạ tầng và các khu dân cư lân cận.
Một góc sạt lở, sụt lún nghiêm trọng tại hành lang kênh rạch nội đô, đe dọa trực tiếp đến an toàn của hệ thống hạ tầng và các khu dân cư lân cận.
Vấn đề không dừng lại ở việc xác định nơi nào đang lún, mức độ ra sao. Thành phố còn cần làm rõ nguyên nhân, dự báo diễn biến và đánh giá tác động của các quyết định liên quan đến quy hoạch, xây dựng hạ tầng, khai thác nước ngầm và phát triển đô thị. Muốn vậy, dữ liệu vệ tinh cần được kết nối với hệ thống định vị vệ tinh GNSS, thông tin địa chất, mạng quan trắc nước ngầm, dữ liệu mưa, triều, ngập và các mô hình thủy văn, thủy lực. Việc tích hợp với dữ liệu quy hoạch, sử dụng đất và hạ tầng sẽ giúp nâng cao năng lực đánh giá rủi ro, hỗ trợ lựa chọn giải pháp phù hợp cho từng khu vực.
NHỮNG LỚP DỮ LIỆU CẦN TÍCH HỢP
Dữ liệu vệ tinh và quan trắc biến dạng mặt đất.
Thông tin địa chất và mực nước ngầm.
Dữ liệu mưa, triều, ngập cùng các mô hình thủy văn, thủy lực.
Thông tin quy hoạch, sử dụng đất, tải trọng xây dựng và hạ tầng đô thị.
Nguồn: Viện Nghiên cứu Phát triển bền vững, Trường đại học Tài nguyên và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh.
Khi dữ liệu được sử dụng hiệu quả, Thành phố có thể chuyển từ việc nhận diện những gì đã xảy ra sang chủ động dự báo, kiểm soát rủi ro. Đây cũng là cơ sở để đánh giá tác động của các dự án đầu tư, hạn chế những quyết định có thể làm gia tăng nguy cơ ngập hoặc chuyển rủi ro từ khu vực này sang khu vực khác.
Thích ứng thuận tự nhiên
Bên cạnh công nghệ quan trắc và các giải pháp hạ tầng, yêu cầu quan trọng là tổ chức không gian đô thị phù hợp với đặc điểm địa hình, địa chất và khả năng điều tiết nước tự nhiên. Theo các chuyên gia, việc chỉ tập trung vào hệ thống thoát nước để chống ngập sẽ khó giải quyết căn cơ nếu không tính đến sụt lún và sự thay đổi cao độ nền đất. Thành phố cần gia tăng hạ tầng xanh, không gian chứa nước, kết nối công viên với hồ điều tiết và xác định rõ chức năng trữ nước trong quy hoạch các phân khu. Trách nhiệm của các dự án bất động sản, nhà ở thương mại đối với yêu cầu này cũng cần được quan tâm.
Thành phố cần gia tăng hạ tầng xanh, không gian chứa nước để thích ứng thay vì chỉ tập trung vào hệ thống thoát nước để chống ngập.
PGS.TS NGUYỄN HỒNG QUÂN
Viện Kinh tế tuần hoàn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
Cùng với đó, quy hoạch cốt nền xây dựng cần được rà soát, hoàn thiện và công khai. Cao độ thiết kế không thể chỉ dựa vào điều kiện hiện tại mà phải tính đến mưa cực đoan, mực nước biển dâng, sụt lún và định hướng phát triển đô thị trong tương lai, phù hợp với tuổi thọ công trình.
Nền đất hạ thấp làm biến dạng và ảnh hưởng trực tiếp đến tuổi thọ, khả năng chống chịu của các công trình xây dựng.
Nền đất hạ thấp làm biến dạng và ảnh hưởng trực tiếp đến tuổi thọ, khả năng chống chịu của các công trình xây dựng.
Ứng phó với sụt lún không chỉ là bài toán công nghệ hay hạ tầng mà còn là sự thay đổi tư duy phát triển đô thị theo triết lý “Thuận thiên lý-Hợp địa thế-Đắc nhân tâm”. Thuận thiên lý là thấu hiểu và tôn trọng quy luật tự nhiên; Hợp địa thế là tổ chức không gian phát triển phù hợp với đặc điểm và mối liên kết địa lý; Đắc nhân tâm là đặt người dân vào trung tâm, tạo sự đồng thuận và chung tay hành động. Khi đó Thành phố mới thực sự có thể thích ứng, tăng cường sự chống chịu và phát triển bền vững.
PGS.TS LÊ TRUNG CHƠN
Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển bền vững, Trường đại học Tài nguyên và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh
Việc xác định cốt nền cũng cần gắn với từng lưu vực thoát nước, bảo đảm tính liên thông giữa các khu vực. Nếu mỗi dự án tự nâng nền mà không đánh giá tác động đến khu vực chung quanh, nguy cơ ngập có thể dịch chuyển từ nơi này sang nơi khác.
Quá trình đô thị hóa nhanh tạo áp lực lớn lên hệ thống thoát nước tự nhiên, đặt ra yêu cầu cấp bách về việc tổ chức không gian đô thị thuận thiên.
Quá trình đô thị hóa nhanh tạo áp lực lớn lên hệ thống thoát nước tự nhiên, đặt ra yêu cầu cấp bách về việc tổ chức không gian đô thị thuận thiên.
Tại các vùng địa hình thấp, chịu ảnh hưởng mạnh của thủy triều như khu vực phía nam Thành phố và những vùng trũng ven sông Sài Gòn, cần kết hợp cao độ nền hợp lý với hồ điều hòa, kênh rạch, không gian trữ nước, hệ thống thoát nước và kiểm soát triều. Khu đô thị Phú Mỹ Hưng được nêu như một thí dụ đáng tham khảo về tổ chức không gian đô thị xanh gắn với hệ thống thoát nước đồng bộ.
Quá trình đô thị hóa cần hạn chế tối đa việc lấp kênh, rạch; đồng thời khơi thông hệ thống cống rãnh và thực hiện hiệu quả các đề án chống ngập. Các dự án phát triển hạ tầng cũng cần được xanh hóa, hạn chế bê tông hóa để tăng khả năng thẩm thấu nước. Ứng phó với sụt lún và mực nước biển dâng không thể chỉ dựa vào giải pháp nâng nền, mà cần chuyển sang tư duy chủ động thích ứng, tăng cường khả năng chống chịu và phục hồi trước những biến đổi của tự nhiên.
TS. PHẠM VIẾT THUẬN
Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh
NHỮNG GIẢI PHÁP CẦN TRIỂN KHAI ĐỒNG BỘ
Rà soát, hoàn thiện và công khai quy hoạch cốt nền xây dựng.
Tính toán cao độ theo từng lưu vực thoát nước, bảo đảm liên thông giữa các khu vực.
Kết hợp hạ tầng xanh, công viên, hồ điều tiết và không gian trữ nước.
Khơi thông các tuyến kênh, rạch, hạn chế việc san lấp làm mất không gian chứa nước.
Gắn quy hoạch đô thị với dự báo sụt lún, mưa cực đoan và mực nước biển dâng.
Nguồn: Các đề xuất của chuyên gia.
Kiểm soát khai thác nước ngầm, giảm áp lực lên nền đất
Hạn chế khai thác nước ngầm là một trong những giải pháp Thành phố Hồ Chí Minh triển khai nhằm bảo vệ tài nguyên nước, góp phần kiểm soát sụt lún. Cùng với việc khoanh định các khu vực cấm, hạn chế khai thác, Thành phố đẩy mạnh mạng lưới cấp nước sạch, ưu tiên sử dụng nguồn nước mặt thay thế nước ngầm.
Việc khai thác nước ngầm quá mức được xác định là một trong những nguyên nhân chính làm hạ thấp mực nước hạ tầng và gia tăng tốc độ sụt lún đất.
Việc khai thác nước ngầm quá mức được xác định là một trong những nguyên nhân chính làm hạ thấp mực nước hạ tầng và gia tăng tốc độ sụt lún đất.
Năm 2018, Thành phố ban hành Quyết định số 1242 về giảm khai thác nước dưới đất và trám lấp giếng khai thác. Tiếp đó, các quyết định ban hành năm 2024 tiếp tục xác định những khu vực cấm, hạn chế khai thác và phương án tổ chức thực hiện. Theo nội dung bản thảo, việc giảm khai thác đã đạt lộ trình đề ra, góp phần cải thiện tình trạng hạ thấp mực nước ngầm tại nhiều địa phương. Một số khu vực như Quận 12, Củ Chi và Hóc Môn (cũ) ghi nhận mực nước ngầm dâng trở lại.
LỘ TRÌNH GIẢM KHAI THÁC NƯỚC NGẦM
716.581m3/ngày:
Lưu lượng khai thác theo số liệu trong kế hoạch.
255.000m3/ngày:
Mức lưu lượng mục tiêu vào năm 2025.
Thời điểm ban hành:
Ngày 30/3/2018.
Nguồn: Quyết định số 1242 của Thành phố Hồ Chí Minh.
Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh cũng chỉ đạo Tổng Công ty Cấp nước Sài Gòn (Sawaco) hoàn thiện mạng lưới cấp nước, bảo đảm cung cấp nước sạch cho người dân và doanh nghiệp. Thành phố đồng thời kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường xem xét giảm lưu lượng hoặc ngừng cấp phép khai thác nước dưới đất đối với các công trình thuộc thẩm quyền của Bộ.
SIẾT QUẢN LÝ KHAI THÁC NƯỚC NGẦM
Quyết định số 3225 ngày 15/8/2024:
Phê duyệt danh mục, bản đồ vùng cấm và vùng hạn chế khai thác nước dưới đất.
Quyết định số 3458 ngày 19/8/2024:
Ban hành phương án tổ chức thực hiện các vùng cấm, vùng hạn chế khai thác nước dưới đất.
Lực lượng chức năng tăng cường công tác vận hành, kiểm tra hệ thống hạ tầng kỹ thuật nhằm nâng cao năng lực ứng phó với thiên tai, triều cường.
Lực lượng chức năng tăng cường công tác vận hành, kiểm tra hệ thống hạ tầng kỹ thuật nhằm nâng cao năng lực ứng phó với thiên tai, triều cường.
Nỗ lực phủ kín mạng lưới cấp nước sạch giúp bảo đảm an ninh nguồn nước và hỗ trợ thực hiện lộ trình giảm sụt lún nền đất của Thành phố.
Nỗ lực phủ kín mạng lưới cấp nước sạch giúp bảo đảm an ninh nguồn nước và hỗ trợ thực hiện lộ trình giảm sụt lún nền đất của Thành phố.
Phát triển theo điều kiện tự nhiên
Trong dự thảo Quy hoạch tổng thể Thành phố Hồ Chí Minh thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm, ngập lụt đô thị và sụt lún nền đất được xác định là những thách thức lớn đối với phát triển bền vững. Định hướng “phát triển thuận thiên” và quản trị rủi ro đa vùng được đề xuất thông qua việc phân chia địa bàn Thành phố thành các vùng có chức năng khác nhau: vùng an toàn ở phía bắc và đông bắc; vùng bảo vệ tại khu vực nội đô với hệ thống đê bao, cống kiểm soát triều; vùng thích ứng tại các vùng trũng thấp phía nam và tây nam; cùng vùng sinh thái, trong đó rừng ngập mặn Cần Giờ được xác định là không gian tự nhiên cần bảo vệ.
Hệ sinh thái rừng ngập mặn Cần Giờ - không gian tự nhiên cốt lõi được định hướng bảo vệ nghiêm ngặt trong chiến lược phát triển thuận thiên của Thành phố.
Hệ sinh thái rừng ngập mặn Cần Giờ - không gian tự nhiên cốt lõi được định hướng bảo vệ nghiêm ngặt trong chiến lược phát triển thuận thiên của Thành phố.
Cách tiếp cận này đặt vấn đề sụt lún trong tổng thể tổ chức không gian phát triển, thay vì chỉ xem đây là bài toán kỹ thuật của những công trình chống ngập.
Thực tế cho thấy sụt lún diễn ra âm thầm, khó nhận biết trong thời gian ngắn nhưng có thể tích lũy qua nhiều năm, làm thay đổi cao độ đô thị và gia tăng rủi ro trước các hiện tượng thời tiết cực đoan. Vì vậy, theo dõi nền đất, tích hợp dữ liệu, kiểm soát khai thác nước ngầm, bảo vệ kênh rạch và mở rộng không gian trữ nước cần được xem là những phần việc có quan hệ chặt chẽ. Đo đạc sự biến đổi của nền đất là nhiệm vụ của khoa học; phân tích dữ liệu giúp nhận diện rủi ro; còn chuyển những hiểu biết đó thành quyết định đúng đắn là yêu cầu của quản trị đô thị hiện đại. Đây cũng là cơ sở để Thành phố Hồ Chí Minh chủ động thích ứng với những biến đổi của tự nhiên, bảo vệ an toàn cho người dân và hạ tầng, hướng đến phát triển bền vững trong dài hạn.
Chỉ đạo sản xuất: Lê Nam Tư
Tổ chức sản xuất: Tùng Quang
Nội dung: Quang Quý, Thảo Du
Ảnh: Tùng Anh, Thế Anh
Trình bày: Tùng Anh
(Bài có sử dụng hình ảnh AI trong thiết kế)