Từ những sườn đồi cà-phê của tỉnh Sơn La đến những căn bếp vùng cao Điện Biên, Arabica và thịt trâu gác bếp đã trở thành những sản vật mang theo câu chuyện về đất, người và sinh kế địa phương đến gần hơn với người dân trong và ngoài nước. Bằng cách truyền qua nhiều thế hệ, người dân từng bước đưa sản vật quê hương đến gần với người tiêu dùng, tạo thu nhập ngày càng tốt hơn.
Nâng cao giá trị sản vật
Tại bản Mảy, xã Mường Chanh (Sơn La), Hợp tác xã Ara-Tay Coffee chọn điểm khởi đầu từ những giá trị vốn có của vùng đất: Những sườn đồi trồng cà-phê Arabica và kinh nghiệm canh tác được đồng bào Thái gìn giữ qua nhiều thế hệ. Từ chỗ chủ yếu bán cà-phê nguyên liệu, hợp tác xã từng bước xây dựng vùng trồng, liên kết với người dân, hoàn thiện các khâu từ thu hái, sơ chế đến chế biến, nâng giá trị hạt cà-phê. Nhờ đó, năm 2025 doanh thu của hợp tác xã đạt hơn 2 tỷ đồng sau khi trừ các chi phí.
Những nỗ lực ấy đã đưa Arabica Mường Chanh đến World Brewers Cup 2026 - một trong những sân chơi uy tín của ngành cà-phê thế giới, đồng thời mở thêm cơ hội sinh kế cho người trồng cà-phê địa phương. Giám đốc Hợp tác xã Ara-Tay Coffee, Cầm Thị Mòn cho biết, hợp tác xã đồng hành với nông dân từ khâu chăm sóc, hướng dẫn thu hái quả chín, sơ chế đến bao tiêu sản phẩm. Theo bà, khi công sức được trả bằng giá trị xứng đáng, người dân sẽ có thêm động lực gắn bó với cây cà-phê và thay đổi cách làm.
Bà Lò Thị Phong cho biết, trước đây gia đình bà và nhiều hộ trong bản chủ yếu trồng, bán cà-phê theo kinh nghiệm, đầu ra phụ thuộc vào thương lái. Từ khi tham gia hợp tác xã, được hướng dẫn kỹ thuật và có đầu ra ổn định, nông dân yên tâm sản xuất hơn, đời sống được cải thiện nhiều.
Arabica Mường Chanh đã mang đến những thay đổi ở từng hộ dân và những mô hình liên kết đang cho thấy hiệu quả rõ hơn ở quy mô cộng đồng. Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Mường Chanh Nguyễn Biên Cương cho biết, địa phương định hướng khai thác lợi thế nông nghiệp đặc trưng, phát triển những mô hình như Ara-Tay Coffee để tạo sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân, góp phần thúc đẩy kinh tế-xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Hiện cà-phê Arabica đã và đang mang lại nguồn thu ổn định cho người dân Mường Chanh. Còn tại bản Bó Mạy, xã Mường Ảng (Điện Biên), món thịt trâu gác bếp được gìn giữ qua nhiều thế hệ cũng đang trở thành sản phẩm tạo thu nhập cho người dân.
Nhận thấy tiềm năng từ món ăn truyền thống của người dân bản địa, cơ sở Hiên Hiên đã bắt tay vào đầu tư bài bản, từ chất lượng, bao bì đến xây dựng thương hiệu. Năm 2025, thịt trâu gác bếp Hiên Hiên được công nhận OCOP 3 sao của tỉnh Điện Biên. Theo chủ cơ sở Lò Thị Hiên, OCOP không phải là đích đến. Điều quan trọng hơn là duy trì chất lượng và chủ động nguồn nguyên liệu. Do đó, Hiên Hiên đã liên kết với các hộ nuôi trâu ở Bó Mạy để vừa bảo đảm nguồn nguyên liệu vừa giữ trọn được hương vị vốn có của món thịt trâu gác bếp.
Chủ tịch Liên minh hợp tác xã tỉnh Điện Biên Phí Văn Dương cho biết, những sản phẩm được tạo nên từ cây trồng, vật nuôi và nghề truyền thống của địa phương đang mở ra hướng đi mới cho người dân. Thông qua Chương trình OCOP, các hợp tác xã có thêm điều kiện chuẩn hóa sản phẩm, mở rộng thị trường, đưa những giá trị vốn có của mỗi vùng đất trở thành hàng hóa.
Đến nay, Điện Biên có 147 sản phẩm OCOP, trong đó khu vực hợp tác xã, tổ hợp tác có 56 sản phẩm đạt OCOP 3 sao. Khi sản phẩm có chỗ đứng trên thị trường, người dân có thêm đầu ra cho nông sản, nghề truyền thống được duy trì, thu nhập từng bước được cải thiện.
Nguồn lực phát triển kinh tế địa phương
Thực tiễn từ Sơn La và Điện Biên cho thấy, những sản vật gắn với đời sống đồng bào dân tộc thiểu số đang trở thành nguồn lực phát triển kinh tế địa phương. Theo Trưởng phòng Quản lý OCOP và Du lịch nông thôn, Văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình mục tiêu quốc gia Đào Đức Huấn, sản phẩm OCOP của đồng bào dân tộc thiểu số có lợi thế từ tính bản địa, nguồn nguyên liệu, tri thức và văn hóa truyền thống.
“Đó là những giá trị tạo nên sự khác biệt, sức cạnh tranh cho sản phẩm”, ông Huấn nhận định.
Tính đến thời điểm hiện tại, ở Sơn La và Điện Biên, người dân địa phương đang đẩy mạnh sản xuất, đồng thời chú trọng hơn đến chất lượng, vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất và đầu ra cho mỗi sản phẩm.
Chủ tịch Liên minh hợp tác xã tỉnh Điện Biên Phí Văn Dương cho rằng, bản sắc văn hóa bản địa chính là nét riêng làm nên sức hấp dẫn của nhiều sản phẩm OCOP địa phương. Trong thời gian tới, Liên minh hợp tác xã tỉnh tập trung đồng hành cùng các hợp tác xã trong hoàn thiện sản phẩm, quảng bá và kết nối thị trường thông qua các hội chợ, triển lãm; đồng thời lựa chọn, khuyến khích những sản phẩm có tiềm năng tham gia OCOP. Qua đó, những sản vật mang dấu ấn địa phương có thêm cơ hội đến với người tiêu dùng, mở rộng đầu ra và tạo thêm thu nhập cho người dân.
Đưa một sản vật ra khỏi phạm vi bản làng để đến với thị trường rộng hơn đòi hỏi nhiều hơn một sản phẩm tốt. Với thịt trâu gác bếp Hiên Hiên, cà-phê Arabica Mường Chanh còn là câu chuyện về cách làm, cách tiếp cận người tiêu dùng và khả năng thích ứng với thị trường.
Theo Chánh Văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình mục tiêu quốc gia Nguyễn Xuân Đại, sản phẩm OCOP cần được phát triển từ những lợi thế riêng của mỗi địa phương, chú trọng chất lượng, tính đặc trưng và những giá trị văn hóa gắn với cộng đồng. Khoa học, công nghệ và chuyển đổi số có thể hỗ trợ tốt hơn cho việc kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc, xây dựng thương hiệu và đưa sản phẩm đến gần người tiêu dùng. Điều quan trọng, theo ông, là quá trình phát triển sản phẩm không làm mất đi những giá trị vốn có. Bao bì hay câu chuyện thương hiệu chỉ thật sự có ý nghĩa khi phía sau đó là nguyên liệu tốt, cách làm tử tế và những nét văn hóa được gìn giữ trong chính sản phẩm.
Từ những mô hình sản xuất tại Sơn La, Điện Biên cho thấy, khi người dân có thể sống được bằng những gì quê hương mình có, niềm tin vào nghề cũng dần trở lại. Những sản vật gắn với đời sống, những cách làm được truyền qua nhiều thế hệ không chỉ nằm lại trong ký ức hay căn bếp mỗi gia đình, mà có thể trở thành sản phẩm, tạo thêm việc làm và nguồn thu nhập, khi được nâng niu, gìn giữ và phát triển đúng hướng.
