Một kho sử liệu thời kỳ đầu thuộc địa
Cuốn hồi ký “Xứ Đông Dương” (dịch từ nguyên bản gốc tiếng Pháp L'Indo-Chine française: Souvenirs) là một tác phẩm đặc biệt bởi tác giả là Paul Doumer, Toàn quyền Đông Dương thuộc Pháp từ năm 1897 đến 1902, người chịu trách nhiệm xây dựng nền tảng khởi đầu cho công cuộc khai thác thuộc địa của thực dân Pháp tại Việt Nam và trên toàn cõi Đông Dương. Sau này, ông trở thành Tổng thống Pháp từ năm 1931 cho đến khi bị ám sát vào tháng 5-1932. Điều đáng nói, Paul Doumer không chỉ là một quan chức cai trị thực dân, một chính khách mà còn là một học giả, một nhà kỹ trị và chính trị gia có trình độ và sự am hiểu. Vì vậy, các ghi chép, nhận xét, đánh giá của ông về các lĩnh vực kinh tế, văn hóa- xã hội, dân tộc học về Việt Nam và hai nước Lào, Cam-pu-chia khá kỹ lưỡng và sâu sắc.
Paul Doumer là người hiểu biết về Đông Dương vì từng có thời gian theo dõi và là báo cáo viên về ngân sách cho các xứ thuộc địa tại Nghị viện Pháp, được cả giới chính trị lẫn thuộc địa nhìn nhận là “người cần có tại đó” và “không thể không được trao chính quyền Đông Dương” để xây dựng nên một bộ máy thống trị của thực dân Pháp nhằm phục vụ cho công cuộc khai thác thuộc địa lần nhứ nhất tại Đông Dương.
Nhìn nhận một cách chính xác, ở vị trí của vị quan Toàn quyền Đông Dương, Paul Doumer là một tay thực dân chính cống, ông hành động hoàn toàn vì lợi ích của nước Pháp khi khởi động ào ạt cơ sở hạ tầng với mục tiêu biến Đông Dương trở thành thị trường tiêu thụ của công nghiệp Pháp và mong muốn khai thác triệt để tài nguyên phong phú ở nơi đây. Nhiều công trường khai mỏ, đồn điền, bến cảng, đường xá, cầu cống được xây dựng với sự huy động, bóc lột sưu thuế, đóng góp về vật lực của nhân dân ba nước Đông Dương.
Trong phần mở đầu của cuốn hồi ký “Xứ Đông Dương”, Paul Doumer đã phân tích tường tận bối cảnh và tình hình nước Pháp dẫn đến việc ông được bổ nhiệm làm Toàn quyền Đông Dương. Ở chương một - “Từ Paris đến Sài Gòn”, vị Toàn quyền mới của xứ Đông Dương đã ghi lại hành trình đi nhậm chức bằng đường biển qua Ai Cập, Ấn Độ và đến Singapore, rồi Việt Nam. Tác giả đã đưa ra những đánh giá, thể hiện tầm nhìn rộng về địa - chính trị và vị trí chiến lược của Đông Dương trong khu vực. Từ chương hai đến chương sáu có nội dung lần lượt là: Tổng quan về Đông Dương, Nam Kỳ, Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Cao Miên và Ai Lao, vừa viết theo lối hành văn hồi ký, vừa chứa đựng những kiến thức về lịch sử, địa lý, thiên nhiên, con người, văn hóa của xứ Đông Dương cùng những thay đổi đang diễn ra trong thời kỳ đầu khai thác thuộc địa của thực dân Pháp, các sự kiện và những ấn tượng, trải nghiệm của Paul Doumer khi làm việc tại Đông Dương.
Qua những trang sách, bạn đọc sẽ thấy tác giả là một người quan sát sâu sắc và có khả năng dẫn chuyện hết sức cuốn hút. Ngòi bút của Paul Doumer như đưa người đọc đến với những vùng, miền khác nhau của xứ Đông Dương trong những năm cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, mang bản sắc riêng và đầy sống động. Chương bảy “Sự trỗi dậy của Đông Dương” là bản tổng kết về những việc Paul Doumer đã làm trong vai trò của một vị quan Toàn quyền Đông Dương, phụng sự và thực thi chính sách cai trị thuộc địa của thực dân Pháp. Với lối hành văn sinh động, giàu hình ảnh, tác giả đã khắc họa chân thực và sâu đậm chân dung của vua Thành Thái, vua Norodom và các nhân vật quan lại của triều đình nhà Nguyễn và chính quyền thuộc địa, giúp bạn đọc dễ dàng hình dung bối cảnh Đông Dương ngày ấy, về địa hình, khí hậu, sản vật và con người.
Theo PGS, TS Dương Văn Quảng, nguyên Giám đốc Học viện Ngoại giao, cuốn sách chứa đựng nhiều thông tin, sự kiện với cách đánh giá chủ quan của một vị Toàn quyền thực dân, không phù hợp cách nhìn nhận của các nhà nghiên cứu lịch sử Việt Nam. Tuy nhiên, điều đáng nói là cuốn sách đã truyền tải rất nhiều thông tin về xứ Đông Dương, nhất là về một giai đoạn lịch sử mang tính chuyển đổi của một xã hội phong kiến trở thành một xã hội thuộc địa nửa phong kiến. Đây là một giai đoạn lịch sử cần được nghiên cứu một cách thấu đáo, khách quan, tránh những thành kiến và phê phán một chiều. Lịch sử vốn là một bộ môn khoa học nghiên cứu, đánh giá những sự kiện đã xảy ra và chấp nhận cách nhìn nhận đa chiều sự kiện. Cũng vì vậy, có thể nói “Xứ Đông Dương” là cuốn tư liệu tham khảo thú vị đối với các nhà nghiên cứu và bạn đọc mong muốn tìm hiểu, khám phá, làm rõ thêm các góc nhìn lịch sử đất nước, nhất là giai đoạn thực dân Pháp bắt đầu công cuộc khai thác thuộc địa.
Hồi ức về một nước Pháp đứng lên từ thất bại
Charles de Gaulle là một vị tướng kiêm chính trị gia người Pháp đã lãnh đạo phong trào Nước Pháp Tự do trong chiến tranh thế giới thứ hai. Ông cũng là người tổ chức, xây dựng nên Đệ ngũ Cộng hòa và được bầu làm Tổng thống thứ 18 của nước Pháp. Những ảnh hưởng tư tưởng của ông đã để lại dấu ấn sâu đậm trên chính trường Pháp cho đến tận ngày nay.
Năm 1940, khi nước Pháp bại trận và buộc phải ký thỏa thuận đình chiến, chấp nhận sự chiếm đóng của phát-xít Đức, Charles de Gaulle cũng như nhiều người Pháp yêu nước khác đã không cam chịu thất bại. Từ Thủ đô London của nước Anh, ông đã đọc lời kêu gọi, hiệu triệu nhân dân Pháp tiến hành kháng chiến đánh đuổi quân xâm lược cùng các lực lượng đồng minh cho đến ngày thắng lợi.
Bộ ba cuốn “Hồi ký chiến tranh” của Charles De Gaulle là những tự sự về hành trình gian truân của một quân nhân đã trải qua trong những năm tháng chiến tranh đầy gian khổ để cùng đồng đội của mình và nhân dân Pháp yêu tự do đứng lên từ thất bại, từ những đau đớn của sự sụp đổ, kiên cường chiến đấu và giữ vững niềm tin vào chiến thắng cuối cùng sẽ đến trong những năm tháng đen tối nhất. Bộ sách giúp bạn đọc cảm nhận được lòng yêu nước sắt son của De Gaulle, thấu hiểu cuộc đấu tranh và những nỗ lực kiên trì của ông trong sự cố kết hướng về một mục tiêu chiến thắng của nước Pháp. Với ảnh hưởng lớn về tư tưởng, cuốn sách là một kho tư liệu quý diễn giải những lý do đằng sau hành động của vị tướng đồng thời cũng là một chính khách tài ba này.
Điều đặc biệt là bộ sách “Hồi ký chiến tranh” do chính tự tay De Gaulle viết với lối hành văn sinh động, cuốn hút và đầy tính văn chương đã trở thành một tác phẩm kinh điển về thể loại hồi ký của văn học Pháp hiện đại. Được xuất bản lần đầu năm 1954 với tập một “Tổ quốc gọi tên” ngay sau khi chiến tranh Đông Dương vừa kết thúc, bộ sách đã có những thành công vang dội, gây nhiều chú ý trong xã hội Pháp và các nước, thu hút đông bạn đọc thuộc đủ đối tượng, từ những người dân thường đến các nhà văn, các sử gia, giới nghiên cứu chính trị, thanh niên, học sinh, sinh viên.
Bộ sách đã được dịch sang các thứ tiếng trên thế gới và tái bản nhiều lần, nhưng đây là lần đầu được dịch và xuất bản tại Việt Nam. Theo kế hoạch, sau khi tập một được in và ra mắt, các tập hai và ba sẽ tiếp tục được Alpha Books phát hành vào tháng tư và tháng năm tại Hà Nội và các địa phương trên cả nước. Các đơn vị xuất bản bộ sách dự kiến sẽ phối hợp Trung tâm Văn hóa Pháp tại Hà Nội- L’Espace tổ chức cuộc tọa đàm về bộ hồi ký của Charles De Gaulle với sự tham gia của ba diễn giả là Đại sứ Pháp tại Việt Nam Pierre Journoud; Giáo sư sử học hiện đại của Trường ĐH Paul - Valéry Montpellier và Hiệu trưởng Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia Hà Nội Nguyễn Văn Khánh.
