Phát triển bền vững mô hình sản xuất lúa - tôm vùng đồng bằng sông Cửu Long

Hiệu quả từ mô hình tôm - lúa

Vào thời điểm này năm trước, những cánh đồng ở huyện Mỹ Xuyên (Sóc Trăng) vẫn mênh mông nước do bà con tận dụng để nuôi tôm vụ hai. Nhưng năm nay, ao tôm tại các xã Ngọc Ðông, Hòa Tú 1, Gia Hòa 1, cây lúa đã phủ kín. Chú Võ Minh Ðức, ngụ ấp Hòa Ðức, xã Hòa Tú 1, khoe: "Năm nay bà con trồng nhiều lúa lắm. Không tin, chú cứ đi hết ấp này mà xem".

Sau khi thu hoạch tôm, chú Ðức chuyển ba ha đất nuôi tôm sang trồng lúa. Thông qua hỗ trợ của Dự án nâng cao chất lượng cây trồng, vật nuôi tỉnh Sóc Trăng, toàn bộ diện tích đất nuôi tôm của chú được trồng giống lúa thơm ST5. Nhìn ruộng lúa đang trĩu hạt, chú Ðức phấn khởi, nói: "Với giá lúa tăng như hiện nay, chắc chắn tôi sẽ có thu nhập khoảng 40 triệu đồng". Tại ấp Hòa Ðức, đồng chí Lương Minh Quyết, Phó Chủ tịch UBND huyện Mỹ Xuyên không giấu được niềm vui: "Thấy bà con phấn khởi, tôi cũng vui lây, năm nay, có đến 11 nghìn ha đất nuôi tôm ở Mỹ Xuyên được bà con trồng lại lúa, cao nhất từ trước đến nay. Ðáng ghi nhận là trong số này có hơn 50% diện tích sử dụng các loại giống lúa thơm ST, cho lợi nhuận khoảng 15 triệu đồng/ha".

Sau tám năm chuyển đổi sản xuất từ diện tích trồng lúa kém hiệu quả sang nuôi trồng thủy sản, vụ mùa này, bác Trần Văn Mẫn, ngụ xã Phú Hưng, huyện Cái Nước (Cà Mau) lại trồng 2 ha lúa trên đất nuôi tôm. Bác Mẫn nhẩm tính, một công được 30 giạ lúa, trừ chi phí còn lãi hơn một triệu đồng. Khi bác Mẫn trồng lúa trên đất nuôi tôm của mình, nhiều người cho rằng ông không bình thường, bởi lẽ, một năm chỉ bốn tháng có nước ngọt, làm sao lúa phát triển được? Ðến khi lúa chín vàng đồng, người ta mới nhận ra cách làm của bác Mẫn là đúng. Chú Nguyễn Văn Tuấn, ngụ xã Vĩnh Mỹ A, huyện Hòa Bình (Bạc Liêu), sau nhiều năm nuôi tôm thất bại cũng quyết định làm bờ bao, sản xuất 3 ha theo mô hình lúa - tôm. Ngay vụ đầu, chú Tuấn thu hoạch 35 giạ lúa/công. Theo chú, do không sử dụng thuốc bảo vệ thực vật nhiều, con tôm nuôi theo mô hình này hoàn toàn sạch bệnh. Ngoài ra, chi phí trồng lúa trên đất nuôi tôm chỉ bằng 60 - 70% so với vùng chuyên lúa nên lợi nhuận cao hơn. Trong vụ mùa, năng suất lúa đạt 3,5 tấn/ha, thu nhập 42 triệu đồng, sau khi trừ các khoản chi phí sản xuất còn lãi gần 30 triệu đồng.

Qua thực tiễn sản xuất, nhiều nông dân ven biển ÐBSCL rất phấn khởi. Bởi điều kiện đất đai, thổ nhưỡng, môi trường sinh thái ở đây phù hợp mô hình luân canh lúa - tôm. Theo tính toán của bà con, mức thu nhập từ nuôi tôm khoảng 30 đến 40 triệu đồng/ha/năm, nếu tính cả lúa là 40-50 triệu đồng/ha/năm. Thực hiện mô hình sản xuất lúa - tôm không chỉ giúp gia tăng sản lượng lúa mà còn tạo việc làm sau mỗi mùa tôm, làm tăng thêm thu nhập nông hộ, tạo sự phấn khởi trong mỗi gia đình và cộng đồng dân cư. Nhờ đó, đời sống người dân ngày càng được cải thiện, tỷ lệ hộ nghèo giảm đáng kể, góp phần giảm tỷ lệ hộ nghèo chung của toàn vùng.

Phát triển chưa đồng bộ

Năm 2000, phong trào nuôi tôm sú phát triển ồ ạt ở các tỉnh ven biển ÐBSCL, nhiều diện tích chuyên canh lúa được nông dân dẫn nước mặn vào ruộng nuôi tôm phá vỡ quy hoạch sản xuất lúa. Có thể nói, con tôm sú đem lại lợi nhuận khá cao cho người nông dân. Nhưng qua vài vụ nuôi, họ đúc kết kinh nghiệm lại mới thấy rõ sự bấp bênh, kém hiệu quả của mô hình chuyên tôm. Chất lượng con giống kém, ô nhiễm môi trường, cơ sở hạ tầng, nhất là hệ thống thủy lợi chưa đáp ứng yêu cầu, kỹ thuật, gây tình trạng tôm chết hàng loạt. Sau nhiều năm nuôi tôm thất bại, cộng với giá lúa có lợi đối với người nông dân đã thúc đẩy họ quay trở lại trồng lúa trên đất nuôi tôm. Từ đó, diện tích sản xuất theo mô hình lúa - tôm trong những năm gần đây phát triển rất nhanh, nhất là ở Kiên Giang, Cà Mau và Bạc Liêu.

Theo quy hoạch sản xuất lúa trên đất nuôi tôm, toàn tỉnh Bạc Liêu chỉ đề ra 19 nghìn ha, nhưng nông dân sản xuất hơn 20 nghìn ha, tập trung chủ yếu ở huyện Hồng Dân, Phước Long. Tại Cà Mau, năm 2008 diện tích lúa trên đất nuôi tôm tăng cao nhất trong vòng chín năm trở lại đây. Theo ghi nhận của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN và PTNT), toàn tỉnh gieo cấy gần 43,5 nghìn ha, tăng hơn 400% so với năm 2007, năng suất trung bình đạt 3,7 tấn/ha. Huyện Cái Nước, Trần Văn Thời, Ðầm Dơi... lần đầu trồng lúa trên đất nuôi tôm cho thu hoạch khá, thu hút ngày càng nhiều hộ nông dân thực hiện mô hình này. Riêng bốn huyện: An Biên, An Minh, Vĩnh Thuận và U Minh Thượng (Kiên Giang) đã có hơn 60 nghìn ha đất sản xuất theo mô hình lúa - tôm. Hiện bảy tỉnh (Long An, Bến Tre, Trà Vinh, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau, Kiên Giang) ven biển ÐBSCL đều xây dựng kế hoạch sản xuất mô hình lúa - tôm, đến nay phát triển được hơn 120 nghìn ha, vượt xa quy hoạch. Dự báo trong vài năm tới con số này sẽ lên đến 200 nghìn ha.

Tuy nhiên, theo đánh giá của các nhà khoa học thì việc phát triển mô hình sản xuất lúa - tôm của bà con nông dân ven biển ÐBSCL thời gian qua còn nhiều bất cập. Ðó là chưa chuẩn bị đầy đủ các điều kiện cho chuyển dịch cơ cấu sản xuất về thủy lợi, con giống, kỹ thuật và đồng vốn. Trong khi nhiều nông dân chỉ thấy cái lợi trước mắt mà không tuân theo quy hoạch, mở rộng diện tích lúa - tôm một cách tràn lan, dẫn đến thiệt hại nặng. Chẳng hạn, ở huyện Trần Văn Thời, U Minh, Thới Bình (Cà Mau), mặc dù được quy hoạch vùng ngọt hóa, nhưng nhiều nông dân vẫn lén lút đưa nước mặn vào nuôi tôm, làm cho một phần diện tích đất ruộng bị nhiễm mặn, nuôi tôm không kết quả, trồng lúa cũng không được. Vùng nuôi tôm Hưng Thạnh Hòa thuộc xã Ðông Hưng, Ðông Thạnh và Hưng Hòa (Kiên Giang) do nằm cách xa biển, nguồn nước cấp rất khó khăn cho nên trồng lúa, nuôi tôm cũng không hiệu quả, khiến nhiều năm liền nông dân thiệt hại nặng. Mặt khác, mô hình sản xuất này còn lệ thuộc nhiều vào thời tiết, thủy văn, nhất là chưa có nhiều giống lúa thích hợp cho cơ cấu mùa vụ (giống chịu mặn), tôm giống chưa bảo đảm chất lượng...

Mô hình lúa - tôm phát triển bền vững

Trong điều kiện thủy lợi chưa đồng bộ, trình độ thâm canh của nông dân hạn chế, nuôi tôm chuyên canh thường xảy ra dịch bệnh, thì mô hình sản xuất lúa - tôm được đánh giá là có triển vọng tốt nhất. Ngoài việc tận dụng được nguồn nước ngọt trong mùa mưa để trồng lúa, nước mặn nuôi tôm và tạo ra giá trị hàng hóa cao hơn trên cùng đơn vị diện tích, còn góp phần cải tạo môi trường, cân bằng sinh thái trong ruộng nuôi, hạn chế được sự lây lan mầm bệnh trong quá trình sản xuất. Sau khi thu hoạch lúa, gốc rạ còn lại trong ruộng nuôi là nguồn dinh dưỡng tốt, tạo thức ăn tự nhiên cho tôm. Ngược lại, thức ăn thừa và vỏ tôm lột chính là nguồn hữu cơ quý giá cho cây lúa phát triển. Mặt khác, việc trồng lúa trên đất nuôi tôm và nuôi tôm trên đất lúa là điều kiện để phát triển sản lượng lương thực nhằm bảo đảm an ninh lương thực và phục vụ cho xuất khẩu lúa, đồng thời cung ứng nguồn tôm nguyên liệu cho xuất khẩu thủy sản. Ðây là mô hình được khuyến cáo từ nhiều năm nay vì mức độ bền vững của nó. Ðiều quan trọng hơn, đây còn là mô hình sản xuất thích ứng với diễn biến bất thường của biến đổi khí hậu.

Tiến sĩ Trần Thanh Bé, Giám đốc Viện Nghiên cứu phát triển ÐBSCL, cho biết, ÐBSCL có hơn 1,4 triệu ha đất ngập nước do tác động của xâm nhập mặn. Con số này sẽ tăng lên do quá trình biến đổi khí hậu. Vùng ÐBSCL sẽ chịu sự tác động nặng nhất so với toàn quốc. Theo dự báo, có đến 2,4 triệu ha bị nước biển xâm nhập mặn, nhiều diện tích chuyên trồng lúa hai vụ/năm sẽ không thể sản xuất được do nước mặn tràn vào. Lúc đó, mô hình canh tác một vụ lúa, một vụ tôm là thích hợp nhất. Người nông dân không chỉ sản xuất lúa, nuôi tôm mà còn tận dụng đất các bờ bao trồng rau, màu cho thu nhập khá. Hiện mô hình đa canh trên vùng đất ven biển ngập nước vùng ÐBSCL đã và đang được hình thành. Tuy nhiên, để mô hình sản xuất lúa - tôm phát triển bền vững và hiệu quả, các nhà quản lý, các nhà khoa học và ngành nông nghiệp các địa phương phải vào cuộc, giúp nông dân nhiều hơn nữa. Trước mắt, cần quy hoạch xác định vùng có khả năng phát triển lúa - tôm, trên cơ sở đó xây dựng vùng chuyên canh tập trung với quy mô lớn, đồng thời đánh giá tác động môi trường và yếu tố phát triển bền vững. Gắn với quy hoạch, huy động các nguồn vốn để tiếp tục nâng cấp, xây dựng hệ thống các công trình thủy lợi phục vụ chuyển đổi cơ cấu sản xuất lúa - tôm. Ðẩy mạnh công tác nghiên cứu, chọn tạo, phục tráng nhiều loại giống lúa mới có khả năng chịu mặn cao để thích ứng môi trường đối với mô hình này. Nghiên cứu một số loại rau, màu thích hợp để nông dân trồng trên các bờ ao nuôi tôm nhằm giúp nông dân tăng thu nhập, sản xuất đa canh trên cùng một đơn vị diện tích. Bố trí thời vụ canh tác hợp lý cho từng vùng, tiểu vùng; cơ cấu giống phù hợp về thời gian sinh trưởng, chú ý chất lượng và phẩm chất giống lúa. Triển khai rộng rãi công tác ứng dụng, chuyển giao khoa học-kỹ thuật đến từng hộ nông dân; tổ chức và nâng cao năng lực sản xuất con giống bảo đảm chất lượng. Ðịnh hướng sản xuất lúa - tôm theo hướng nông sản sạch, an toàn, đạt chất lượng xuất khẩu. Xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường nông sản giá trị cao, nhằm nâng cao chất lượng hàng hóa nông sản, nâng cao thu nhập và lợi nhuận cho nông dân.

Bài và ảnh: ÐỖ NAM