Ðộ phì nhiêu của đất đang có nguy cơ bị giảm xuống hoặc bị thoái hóa nghiêm trọng do xói mòn, rửa trôi, đá ong hóa, chua mặn hóa.
Ðất sa mạc hóa ở Việt Nam không tập trung thành hoang mạc rộng hàng trăm nghìn ha như một số quốc gia khác, mà phân bố trên khắp cả nước, tập trung chủ yếu ở khu vực nông thôn miền núi, là những vùng đất trống, đất cát ven biển và đất rừng nghèo bị suy thoái. Chiếm đến 90% diện tích đất đang chịu tác động sa mạc hóa là các khu vực đất trống, đồi trọc bị thoái hóa mạnh, đất đá ong hóa do tình trạng phá rừng và sử dụng đất không hợp lý trong suốt nhiều năm. Phần còn lại là các khu vực đụn cát, bãi cát di động tại các tỉnh ven biển miền trung, tập trung ở 10 tỉnh từ Quảng Bình đến Bình Thuận với diện tích khoảng 419 nghìn ha. Ðặc biệt, ở các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ như Ninh Thuận, Bình Thuận, thời tiết đặc biệt khô nóng vào mùa khô, lượng mưa trung bình hằng năm ở một số nơi chỉ đạt khoảng 700 mm, quá trình hoang mạc hóa do cát di động rất nghiêm trọng.
Theo thống kê trên bản đồ của FAO và UNESCO, Việt Nam có khoảng 462 nghìn ha cát ven biển, 87.800 ha trong số này là các đụn cát, đồi cát lớn di động. Ðó là chưa tính đến tình trạng đất khô tại các tỉnh Nam Trung Bộ và đất bị xói mòn tại các tỉnh Tây Bắc, Tây Nguyên và đất bị nhiễm mặn, nhiễm phèn ở đồng bằng sông Cửu Long. Ước tính, quá trình hoang mạc hóa mỗi năm làm mất khoảng 20 ha đất nông nghiệp do nạn cát bay, cát chảy và hàng trăm nghìn ha đất trống tiếp tục bị thoái hóa do xói mòn, nhiễm mặn, nhiễm phèn, hạn hán. Trong 10 năm gần đây, hạn hán đã hoành hành gây hậu quả nặng nề đối với sản xuất nông, lâm nghiệp của nhiều địa phương.
Nguyên nhân của tình trạng này là do nguồn tài nguyên rừng của nước ta đã bị suy giảm đáng kể. Nếu như năm 1943 Việt Nam có tỷ lệ che phủ của rừng là 43%, sau nhiều nỗ lực khắc phục các nguyên nhân mất rừng suốt 60 năm qua, tỷ lệ che phủ hiện nay mới chỉ là 37,6%. Rừng bị mất làm tăng diện tích đất hoang hóa, kéo theo sự giảm sút đáng kể các hệ sinh thái, làm suy thoái vùng đầu nguồn.
Ngoài ra, sự cố nứt đất và trượt lở đất cũng xảy ra ngày một nghiêm trọng hơn, nhất là ở đồng bằng sông Cửu Long, Tây Bắc và miền trung. Các kết quả khảo sát ghi lại 51 điểm sụt lở làm mất hằng năm 350 ha đất với thiệt hại ước tính hàng nghìn tỷ đồng. Theo dự báo, số lượng sụt lở còn tiếp tục gia tăng và tổng diện tích đất bị mất có thể lên tới 10 nghìn ha. Bên cạnh đó, việc khai thác tài nguyên biển, phát triển nuôi trồng thủy sản không có sự kiểm soát chặt chẽ ở một số địa phương cũng là yếu tố gây mất rừng phòng hộ ven biển, làm suy thoái đất đai và nguồn nước. Nước và đất ven biển đã bắt đầu bị ô nhiễm với mức độ ngày càng tăng. Sự gia tăng cường độ thiên tai hạn hán, việc đẩy mạnh tốc độ khai thác quỹ đất, quỹ nước cho sản xuất nông nghiệp, công nghiệp và nạn phá rừng trái phép chưa được kiểm soát triệt để đã làm cho quá trình thoái hóa đất suy giảm nguồn nước ở Việt Nam diễn ra ngày càng nhanh hơn và ở quy mô ngày càng rộng hơn, ảnh hưởng xấu tới nhiều lĩnh vực kinh tế - xã hội, tới môi trường sống và công cuộc xóa đói, giảm nghèo ở nông thôn.
Ðể giải quyết tình trạng này, các chuyên gia môi trường cho rằng, Nhà nước cần sớm thực hiện một giải pháp tổng thể gồm trồng rừng phòng hộ, phát triển hệ thống thủy lợi cải tạo đất cát, đất phèn, đất nhiễm mặn, xây dựng các tuyến đê chống cát bay, cát di động và tiến hành cảnh báo sớm, hạn chế ảnh hưởng của hạn hán. Ngoài ra, chúng ta cần tiếp tục rà soát các cơ chế chính sách liên quan đến sa mạc hóa, quan tâm tới giải pháp "sống chung với hạn hán". Cần tính đến các giải pháp bảo đảm cuộc sống người dân trong điều kiện tài nguyên nước hạn chế và nguy cơ thoái hóa đất dựa trên việc huy động người dân tham gia chống hạn, sử dụng các giống cây trồng chịu hạn, bảo vệ đất và sử dụng bền vững tài nguyên nước. Nhiều tỉnh như Quảng Trị đã triển khai cải tạo
30 nghìn ha đất cát bằng cách trồng 8.000 ha rừng, qua đó cải tạo 5 nghìn ha đất cát thành đất nông nghiệp, xây dựng 19 làng sinh thái và đào đắp hàng chục km kênh mương dẫn nước cải tạo vùng cát...
Tại Hội nghị quốc gia triển khai chương trình hành động quốc gia chống sa mạc tại Hà Nội cuối tháng sáu vừa qua, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, đã xác định bốn địa bàn ưu tiên chống sa mạc hóa gồm duyên hải miền trung, Tây Bắc, Tây Nguyên và tứ giác Long Xuyên. Các khu vực này sẽ thực hiện các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên rừng, nước, tăng cường quản lý sử dụng đất đai, hạn chế ảnh hưởng của hạn hán và đáp ứng các yêu cầu cấp bách của nhân dân trong khu vực chịu ảnh hưởng. Cơ cấu cây trồng, vật nuôi phối hợp trồng rừng cũng được quy hoạch phù hợp cho từng địa bàn ưu tiên.
