Trong dòng chảy lịch sử của Sài Gòn-Thành phố Hồ Chí Minh, có những công trình gắn liền với nhiều thăng trầm của dân tộc, vừa là chứng nhân, vừa là biểu tượng. Bót Catinat là một trong những công trình đó, số 164 đường Đồng Khởi, phường Sài Gòn, Thành phố Hồ Chí Minh.
Hội thảo được diễn ra nhằm lắng nghe ý kiến của nhân chứng, các nhà khoa học, các cơ quan chuyên môn để làm rõ thêm lịch sử hình thành và phát triển, sự kiện lịch sử - văn hóa, nhân vật lịch sử gắn với công trình, địa điểm.
Tại buổi hội thảo, ông Lâm Thiếu Kỳ, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích thành phố cho biết, Bót Catinat được xây dựng vào khoảng những năm nửa cuối thế kỷ XIX, trên đại lộ trung tâm bậc nhất của Sài Gòn thời thuộc địa.
Ban đầu, công trình là Kho bạc công do chính quyền thực dân Pháp xây dựng để phục vụ việc quản lý tài chính. Đến cuối thế kỷ XIX, nơi đây còn là trụ sở của nhiều cơ quan tài chính khác nhau như Sở Thu thuế địa phương (Recette locale) và sau đó là Kho bạc địa phương (Trésor local).
Đến năm 1917, trụ sở cảnh sát được mở rộng sang số 164 đường Catinat và nơi này trở thành Nha Cảnh sát và Mật thám (Direction de la Police et de la Sûreté). Từ đây, công trình được sử dụng như một trung tâm đầu não của bộ máy an ninh thuộc địa, nơi giám sát, đàn áp và khủng bố phong trào cách mạng ở Nam Bộ.
Trong giai đoạn 1917-1945, trải qua 28 năm hoạt động hàng ngàn chiến sĩ cách mạng đã bị giam giữ và tra tấn tại đây. Những lãnh tụ và chiến sĩ tiêu biểu như Tôn Đức Thắng, Phạm Văn Đồng, Nguyễn Thị Minh Khai, Hà Huy Tập, Trần Văn Giàu, Huỳnh Tấn Phát, Nguyễn Văn Linh… từng bị giam cầm, thẩm vấn trong ngục tối Bót Catinat.
“Không ít đồng chí đã anh dũng hy sinh, để lại những trang sử bi tráng trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc”, ông Lâm Thiếu Kỳ nhấn mạnh.
Sau năm 1954, trở thành trụ sở Bộ Nội vụ, tiếp tục đóng vai trò là cơ quan đầu não về an ninh, đồng thời là công cụ đàn áp các phong trào đấu tranh của nhân dân Sài Gòn - Gia Định.
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, từ 26/8 đến 23/9, nơi đây trở thành cơ quan đầu não của Quốc gia Tự vệ cuộc Sài Gòn - Chợ Lớn. Từ năm 1955, là thành cơ quan Bộ Nội vụ của chính quyền Sài Gòn.
Sau ngày đất nước thống nhất ngày 30/4/1975, tòa nhà khoác lên mình một sứ mệnh hoàn toàn mới, trở thành trụ sở của Sở Văn hóa và Thông tin, nay là Sở Văn hóa và Thể thao thành Phố Hồ Chí Minh.
Bót Catinat không chỉ mang giá trị lịch sử cách mạng, mà còn là công trình mang đậm dấu ấn văn hóa-kiến trúc. Tòa nhà xây dựng theo phong cách Pháp tân cổ điển, có sự thích nghi với điều kiện khí hậu nhiệt đới đã khiến nơi đây trở thành điểm nhấn đặc sắc trong không gian kiến trúc trung tâm đô thị.
Điều đặc biệt, Bót Catinat còn mang giá trị ký ức đô thị gợi nhắc về một giai đoạn lịch sử đầy sự biến động của Sài Gòn-Thành phố Hồ Chí Minh. Vị trí của Bót Catinat lại nằm ngay trên trục đường sang trọng bậc nhất Sài Gòn thời thuộc địa, đối diện Nhà thờ Đức Bà và cạnh Bưu điện Thành phố.
Ngày nay, tòa nhà vẫn được xem là một chứng nhân lịch sử đặc biệt, không chỉ phản ánh chính sách đàn áp thuộc địa, mà còn khắc họa tinh thần bất khuất, ý chí kiên cường của dân tộc Việt Nam trong cuộc đấu tranh giành độc lập. Bót Catinat trở thành một điểm ký ức quan trọng trong lịch sử đô thị Sài Gòn-Thành phố Hồ Chí Minh, mang giá trị lịch sử, văn hóa và giáo dục sâu sắc, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết trong việc bảo về và phát huy như một di sản tiêu biểu của Thành phố hôm nay.
Phát biểu tại hội thảo, bà Lê Tú Cẩm, Chủ tịch Hội Di sản văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, thành phố còn quá thiếu những hiện vật, những di tích thời kỳ chống thực dân Pháp. Bót Catinat là chứng tích hiếm hoi của cuộc chiến chống thực dân Pháp. Nếu Thành phố Hồ Chí Minh giữ được chứng tích này, thành phố sẽ có thêm một Di tích lịch sử cách mạng góp cùng Di tích Quốc gia đặc biệt Nhà tù Côn Đảo minh họa sống động về di sản ký ức chiến tranh.
Với 28 bài tham luận, cùng các tài liệu, tư liệu, hình ảnh… được các tác giả gửi về Sở Văn hóa và Thể thao, và ý kiến góp ý trao đổi, hội thảo sẽ là cơ sở để Sở Văn hóa và Thể thao tiếp tục củng cố tư liệu, nhận định giá trị lịch sử-văn hóa của di tích, đẩy nhanh tiến độ lập hồ sơ khoa học để đề nghị xếp hạng di tích Bót Catinat.
