Tràn lan vi phạm
Tình trạng đổ trộm rác, phế liệu xây dựng của các hộ dân trên địa bàn quận Hoàng Mai diễn ra thường xuyên, liên tục. Hộ dân phá dỡ, sửa chữa nhà cửa thường thuê xe tải nhẹ, chờ đêm vắng là chở phế liệu đi đổ trộm. Địa điểm thì bất kể là đường mới mở hay khu đất quy hoạch nhưng chưa xây dựng, miễn là không phải đi rất xa đến bãi.
Nguyên nhân xảy ra tình trạng đó một phần do các đối tượng vi phạm chỉ bị xử phạt hành chính cho nên thiếu tính răn đe. Nhiều trường hợp vừa bị phạt, buộc hoàn trả nguyên trạng hôm trước, hôm sau lại tiếp tục vi phạm. Điển hình như vụ lái xe tải chở phế thải Lê Văn Long, bị bắt quả tang đổ trộm phế thải ra đoạn đường vắng dọc sông Lừ (Đại Kim, Hoàng Mai) đêm 5-10 với lời giải thích “do chủ nhà xui, chở đi đổ ở bãi rất xa, đổ đây cho tiện, gần lại tiết kiệm được xăng, thời gian”, vụ hộ ông Nguyễn Đức Toản, ở Định Công, đổ hàng chục xe tải phế liệu vào điểm thi công đường vành đai 2,5, vụ hộ ông Nguyễn Thanh Hà, ở Thanh Liệt, đổ phế liệu xuống khu hồ đầm đã quy hoạch làm hồ điều hòa… Trong tháng 9-2016, các tổ công tác thanh tra giao thông - xây dựng quận Hoàng Mai đã kiểm tra, mật phục, phát hiện, xử lý gần 100 vụ vi phạm trật tự giao thông - xây dựng; trong đó, có gần 50% số vụ vi phạm đổ rác, phế thải xây dựng tại nơi không được phép.
Các quận Hà Đông, Nam Từ Liêm cũng là hai trong số những địa bàn “trọng điểm” của nạn đổ trộm rác, phế thải, nhiều nhất là ở các khu đang xây dựng Kiến Hưng, Mai Lĩnh, Yên Nghĩa, Mễ Trì, Tây Mỗ, Đại lộ Thăng Long… dọc bờ các con sông, kè thủy lợi, cánh đồng. Chính quyền các địa phương đã phải duy trì lực lượng liên ngành thường xuyên đi kiểm tra, phát hiện vi phạm và xử phạt nặng nhằm hạn chế vấn nạn này. Trong chín tháng năm 2016, lực lượng chức năng quận Hà Đông đã phát hiện, xử phạt gần 200 vụ với tổng số tiền hơn 200 triệu đồng. Quận Nam Từ Liêm thu gom hàng nghìn khối phế thải khắp các tuyến phố, các khu đô thị đang xây dựng.
Tại nhiều quận, huyện trên địa bàn TP Hà Nội, những hồ, đầm, ao chưa được xây dựng kè chắn, đường bao là địa điểm lý tưởng để các đối tượng đổ trộm rác, phế thải. Nhiều hồ, đầm bị thu hẹp diện tích đáng kể so với trước khi xây dựng xong đường bao. Hành vi này còn được sự tiếp tay của các hộ dân sinh sống gần đó với mục đích lấn chiếm trái phép, kể cả một số khu vực được bảo vệ như địa điểm thi công đường vành đai 2,5 (đoạn qua Định Công, Hoàng Mai). Mặc dù đơn vị thi công đã quây kín nhưng thỉnh thoảng vẫn bị phá rào, đổ phế thải trộm xuống hố công trình. Trên địa bàn các quận Tây Hồ, Hoàn Kiếm, Hoàng Mai, nạn đổ trộm phế thải xuống khu bãi nổi ven sông Hồng cũng đáng báo động. Nhiều nơi trước kia vốn là lòng sông nay đã biến thành bãi bồi.
Mặc dù chỉ là hành vi thiếu ý thức của một số người dân nhưng đã làm ảnh hưởng không nhỏ đến mỹ quan đô thị, thậm chí làm mất an toàn giao thông. Chỉ riêng quận Hoàng Mai, mỗi năm đã phải xử lý hàng nghìn vụ vi phạm về trật tự giao thông - xây dựng, trong đó có hàng trăm vụ đổ trộm rác, phế thải. Nếu tính rộng cả địa bàn TP Hà Nội, có đến hàng nghìn vụ việc vi phạm, chưa kể có thể còn rất nhiều vụ không bị phát hiện.
Phế thải “tiến công” bãi bồi, hành lang thoát lũ
Điều đáng lo ngại là một số bãi rác, phế thải được bồi lấp quy mô lớn, có chủ ý tại các bãi đất ven sông, đã xâm phạm vào chỉ giới thoát lũ, vi phạm Luật Đê điều cũng như các quy định về xử lý rác, phế thải. Điển hình là khu vực bãi bồi sông Hồng thuộc địa phận phường Long Biên (Long Biên, Hà Nội) quản lý. Nhiều người dân sinh sống tại ven bãi sông Hồng và dọc đê thuộc địa bàn phường Long Biên bức xúc vì vụ việc chôn lấp rác thải vi phạm Luật Đê điều tại phường Long Biên diễn ra từ năm 2015 nhưng đến nay chưa được xử lý dứt điểm. Sau khi người dân và báo chí phản ánh, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội đã chỉ đạo UBND quận Long Biên và phường Long Biên phải hoàn trả nguyên trạng bãi đất nhưng đến nay chỉ đạo đó hầu như chưa được thực hiện. Thậm chí còn vi phạm hơn khi bãi rác cứ lấn dần ra lòng sông. Ghi nhận của chúng tôi cho thấy, cứ cuối giờ chiều là có những xe chở rác, phế thải xây dựng theo đường từ đê Tư Đình vào hoặc từ dưới bãi Trạm ngược lên đi vào bãi. Riêng rác thải sinh hoạt được xe Công ty TNHH MTV Môi trường Đô thị Hà Nội chở đến và cũng đổ xuống, ủi đất phủ lên xóa dấu vết.
Hoạt động đổ trộm rác, phế thải không chỉ xảy ra tại các địa bàn có tốc độ đô thị hóa lớn như các quận nội thành, mà nhiều huyện, thị ngoại thành cũng không ngoại lệ. Liên tiếp trong những ngày cuối tháng 9 vừa qua, lực lượng chức năng huyện Đông Anh đã xử lý hàng chục lượt xe tải đổ trộm phế thải tại khu vực bãi bồi thôn Mạch Lũng (Đại Mạch, Đông Anh) và thôn Thanh Lan (Liên Chung, Đan Phượng). Lợi dụng đêm tối, các xe của một số đơn vị vận tải trong nội thành Hà Nội chở phế thải lén lút đổ xuống các hố đất trước đây người dân đào đóng gạch. Mặc dù chính quyền đã phải thuê máy múc đào đất tạo rãnh sâu ngăn chặn xe tải nhưng vẫn không kiểm soát được. Chỉ đến khi lực lượng Cảnh sát môi trường mật phục bắt quả tang thì các đơn vị nói trên mới cam kết không tái phạm. Nhiều tuyến bãi bồi, khu vực cơ đê thuộc địa bàn các huyện Gia Lâm, Thanh Trì, Thường Tín, Hoài Đức cũng bị xâm phạm, có nơi phế thải đã lấn ra lòng sông hàng chục mét so với chỉ giới ban đầu.
Những hành vi nêu trên đã vi phạm Nghị định số 139/2013/NĐ-CP của Chính phủ về “Quy định xử phạt vi phạm hành chính về khai thác và bảo vệ công trình thủy lợi, đê điều, phòng, chống lụt, bão”. Tại điểm a, b, khoản 3, Điều 12 của Nghị định nêu rõ: nghiêm cấm hành vi lấp sông, đổ phế thải, trong phạm vi “chỉ giới thoát lũ”. Các hành vi vi phạm đều bị xử lý, phạt tiền. Điểm a, khoản 8, Điều 12 cũng quy định về biện pháp khắc phục, buộc đương sự phải khôi phục nguyên trạng.
Cần thực hiện các giải pháp đồng bộ
Năm 2014, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 609/QĐ-TTg phê duyệt Quy hoạch xử lý chất thải rắn Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050. Theo đó Hà Nội quy hoạch ba vùng xử lý chất thải rắn cùng nhiều trạm trung chuyển tại Thanh Lâm (Mê Linh), Tây Mỗ (Nam Từ Liêm), Tả Thanh Oai (Thanh Trì), Chúc Sơn (Chương Mỹ)… Trước đó, TP Hà Nội cũng ban hành Quyết định số 3093/1996/QĐ-UB quy định “rác thải bao gồm chất thải sinh hoạt và phế thải xây dựng, rác thải phải được tập kết đúng nơi quy định để xử lý, bảo đảm các yêu cầu về vệ sinh, môi trường, nghiêm cấm mọi hành vi đổ rác thải bừa bãi”. Trên cơ sở đó, TP Hà Nội đã giao Sở Giao thông vận tải làm đầu mối cơ quan liên ngành về xử lý các vi phạm đổ rác, phế thải không đúng quy định. Tuy nhiên, sự phối hợp các lực lượng chức năng còn mang nhiều tính hình thức, không cụ thể, không thống nhất nên hiệu quả chưa cao. Một nguyên nhân nữa là do các điểm quy hoạch chứa chất thải rắn của Hà Nội vẫn đang trong giai đoạn thực hiện, chưa hoàn chỉnh, có nơi còn chưa triển khai do không bố trí được quỹ đất. Theo tìm hiểu của chúng tôi, phế thải trên địa bàn Hà Nội hiện tập trung với khối lượng lớn ở Lâm Du (Long Biên), Nguyên Khê (Đông Anh), Núi Thoong (Chương Mỹ), Tây Mỗ (Nam Từ Liêm) và đang quá tải.
Nhằm ngăn chặn hành vi đổ trộm rác, phế thải trên địa bàn, TP Hà Nội đã chỉ đạo lực lượng chức năng tăng cường tuần tra, phát hiện đồng thời nâng mức xử phạt vi phạm lên tới 15 triệu đồng/lần, tạm giữ phương tiện vi phạm. Tuy nhiên, do lực lượng mỏng, chỉ có cảnh sát môi trường và thanh tra giao thông - xây dựng, trong khi địa bàn rộng, hoạt động vi phạm thường diễn ra về đêm, cho nên việc phát hiện, xử lý còn rất hạn chế. Mặt khác, ở một số địa phương, chính quyền chưa thật sự quan tâm đến vấn đề này mà phó mặc cho lực lượng cảnh sát môi trường, thanh tra giao thông. Bên cạnh đó, ý thức của một bộ phận người dân còn chưa cao trong việc chấp hành quy định của thành phố. Một số đối tượng còn lợi dụng khó khăn về nơi đổ phế thải của người dân, của các công trình xây dựng lớn để trục lợi, bất chấp vi phạm các quy định vệ sinh môi trường, an toàn đê điều… Để xử lý triệt để nạn đổ trộm rác, phế thải trên địa bàn TP Hà Nội, chính quyền các cấp cần quan tâm, tích cực chỉ đạo, đẩy mạnh phối hợp giữa các lực lượng chức năng, chính quyền các cấp; tăng cường tuần tra, giám sát, áp dụng chế tài về kiểm tra, xử phạt có tính răn đe cao, tăng cường giáo dục nâng cao ý thức của người dân, có cơ chế khen, thưởng cho việc đấu tranh, tố giác đối với các hành vi vi phạm…
