Những miệt vườn xum xuê cây trái cùng những dòng sông hội tụ thành vùng đất "chín rồng" đã đùm bọc chở che những con người sống với nhau bằng cái tình đằm thắm, mặn mà theo cách rất riêng. Vậy mà có điều gì cứ khiến ta day dứt...
Lênh đênh sông nước
Văn hóa sông nước Nam Bộ đã có tự bao đời và ăn sâu vào cuộc sống của những con người lam lũ mà chất phác. Khi đến nơi đây, người ta sẽ thấy chợ nổi trên sông chính là một trong số những hình ảnh đẹp nhất và ấn tượng nhất. Từ Tiền Giang, Cần Thơ về đến Cà Mau, đâu đâu cũng thấy cảnh người dân bận rộn với cuộc sống lênh đênh trên sông nước. So với các chợ nổi ở đồng bằng sông Cửu Long, điển hình như chợ Phong Ðiền hay chợ Cái Bè, thì chợ Thới Bình, Cà Mau có phần nhỏ và không nhộn nhịp bằng.
Tuy nhiên, cái hay là mỗi chợ đều có những đặc sản của từng địa phương. Những yếu tố kinh tế - xã hội và văn hóa chính là nền tảng làm nên nét độc đáo của chợ nổi trên sông, giúp nó tồn tại và phát triển qua thời gian. Trên những vùng chợ nổi, ngày ngày luôn tấp nập ghe thuyền giao thương buôn bán, trong đó, phần lớn các thuyền có trọng tải từ hai đến ba tấn. Họ buôn bán liên tỉnh, chuyên chở nhiều mặt hàng từ gạo, muối, nước mắm đến các loại vật dụng sinh hoạt như xoong, chảo, thau, xô... Bên cạnh đó còn có những ghe, xuồng nhỏ từ các vùng quê chở các nông sản do gia đình tự sản xuất được mang ra đây bán để tăng thu nhập.
Về văn hóa sông nước, đặc trưng nhất vẫn là các chợ nổi miền Tây. Ở đó sông ngòi chằng chịt, nơi có những đứa trẻ chưa biết chạy đã lặn ngụp trên sông và thuyền bè thay xe cộ làm phương tiện di chuyển chủ yếu của người dân. Nơi mà chợ có khi không họp trên đất mà họp trên mặt nước, và người ta không bày hàng hóa trên sạp mà treo trên những cây sào dài vốn được người dân địa phương quen gọi là cây bẹo. Những cây bẹo vui mắt treo lủng lẳng đủ loại rau củ quả đầy mầu sắc đã làm tươi mới cả một vùng chợ nổi vốn đã rất tưng bừng và nhộn nhịp.
Tôi dừng lại ở chợ nổi Cái Răng (Cần Thơ) lâu hơn cả. Vì đó là chợ lớn ở Cần Thơ, là nơi xưa kia tôi đã từng gắn bó những kỷ niệm. Tôi leo lên thuyền của một người đàn ông đang ngồi nghỉ ngơi sau buổi giao hàng tên là Huỳnh Văn Phước. Ông nói với tôi rằng, mình đã gắn bó cả đời trên sông nước. Từ ngày còn bé đã theo cha mẹ đi chợ, giờ đã gần 50 tuổi rồi, hai bàn tay đã chai sần vì cầm càng lái. Giờ con cái ông cũng làm ăn buôn bán ở chợ Cái Răng này.
Ông tâm sự: "Chợ nổi nhóm họp cả ngày nhưng đông nhất là vào buổi sáng, khi trời còn mát và nắng hãy còn dìu dịu. Du khách như các anh thì sướng thật. Còn gì thư thái và thoải mái hơn khi giữa tinh sương ngày mới được dập dềnh trên chiếc xuồng ba lá len lỏi giữa chợ họp trên sông đông vui, tấp nập, căng lồng ngực hít lấy hít để không khí trong lành của gió mang hương cây trái và sông nước miền Tây, và lặng mình ngắm đôi má đỏ hây hây của những thiếu nữ miệt vườn. Tất cả đã trở nên thân thuộc đến mức không làm sao có thể dứt dời". Ông nói thật chân thành mà vẫn văn hoa y như một hướng dẫn viên nhà nghề vậy. Qua những câu chuyện của ông, tôi thêm hiểu về văn hóa và cuộc sống của những người dân nơi đây. Nhìn thì như vậy, nhưng nhiều gia đình còn nghèo khó, thiếu thốn đủ thứ. Nhiều trẻ em vùng sông nước đã bỏ học sớm để cùng gia đình mưu sinh. Tôi hỏi ông Phước: "Theo ông, chợ dưới sông hay trên bờ tiện hơn?". Ðăm chiêu vài giây, ông nói: "Tôi cũng đi chợ trên bờ rồi. Cái đặc trưng sông nước ở vùng này nó thế cho nên người ta phải nhóm họp trên sông. Nếu địa lý nó khác đi, người ta muốn làm ăn buôn bán trên bờ, vì nó tiện hơn nhiều. Trời cho dân chúng tôi sinh ra ở vùng này, thì phải sống như vậy. Thực ra chúng tôi vất vả lắm. Ví như nhà tôi đây, có cái thuyền đánh cá ở dưới mé sông này. Vợ chồng con cái ăn uống ở đó, con cái lớn lên cũng từ đó, nhưng thiếu thông tin khủng khiếp. Thực ra cái đói cái nghèo, sự mệt mỏi đường trường mưu sinh khiến người ta chẳng mấy chú ý đến chuyện tìm nguồn thông tin nào cho đời sống tinh thần mình".
Qua tìm hiểu tôi biết rằng, phần lớn những gia đình sống đời buôn bán trên thuyền phải dùng ti-vi đen trắng, chạy ắc-quy. Họ đợi chờ những chương trình mình yêu thích và chỉ xem những chương trình đó cho khỏi tốn điện. Tiết kiệm điện, nước là việc mà người dân nơi đây thường đem ra răn dạy con cháu mình.
Dù nhóm họp trên sông nhưng chợ nổi hầu như không thiếu một mặt hàng nào của chợ trên bờ, từ cây kim, sợi chỉ cho đến các loại thực phẩm, đồ gia dụng. Quán xá cũng theo người xuống nhóm họp trên sông. Có thể tìm tại đây các món ăn dân dã mang đậm chất Nam Bộ như bánh canh ngọt, bánh bột lọc, hủ tiếu với giá bình dân. Mặt hàng phổ biến nhất ở chợ nổi miền Tây vẫn là hoa quả và thủy sản. Qua bao đời nay, các chợ nổi Nam Bộ vẫn giữ nguyên nét sinh thái đặc trưng này. Từ đây, cây trái hoa quả và thủy sản sẽ theo các thương lái xuôi dòng tỏa đi khắp cả nước.
Thương quý vậy, nhưng có một điều cứ day dứt mãi, ấy là những đứa trẻ của vùng sông nước, miệt vườn này còn thiệt thòi quá. Chúng phải nghỉ học sớm để buôn bán, mà đường đến trường thì quá xa. Anh Nguyễn Thiểm được mệnh là người khỏe nhất ở chợ Cái Răng. Chưa đầy 50 tuổi mà anh đã có tới... bảy cô con gái. Và anh vẫn chưa chịu cho vợ dừng lại. Cảnh sống lênh đênh sông nước, lại chẳng có mống con trai nào, anh Thiểm buồn bã lắm, nên cố... Tôi tìm mãi mới gặp được anh. Lúc nào ngồi thuyền anh cũng đội một chiếc mũ lá lụp xụp, người dân bảo anh đi thuyền nhanh như... kẻ cướp và mặt mũi lúc nào cũng hằn lên vẻ đau khổ. Tôi hỏi: "Anh không chịu dừng lại nếu không có con trai phải không?". "Phải". "Thế chúng sẽ học hành, sống làm sao?". Anh Thiểm nói bằng giọng bất cần: "Cái đó tôi chẳng cần nghĩ đến, nghĩ làm gì cho mệt". Có thể anh Thiểm "không mệt", nhưng vợ anh đã âm thầm chịu đựng những nỗi buồn vô cớ của chồng, chỉ mong làm sao chồng đừng bỏ con cái mà đi. Chị sống vì con hơn là vì mình. Tôi biết, chị là đại diện, là một thân phận khổ ải nhất trên sông nước, nơi còn có nhiều số phận, là nạn nhân của cuộc sống tù mù, lênh đênh.
Ðờn ca tài tử
Về vùng sông nước Nam Bộ, nghe đờn ca tài tử, nhạc vọng cổ là một cái thú của nhiều người muốn tìm hiểu khám phá. Người dân cho biết, đó là món ăn tinh thần không thể thiếu. Tại sao người Nam Bộ mê vọng cổ, cải lương? Về lịch sử, vào khoảng năm 1885, khi Vua Hàm Nghi xuất bôn, một nhạc quan của triều đình Huế là Nguyễn Quang Ðại vào Nam Kỳ ở vùng Ða Kao, Sài Gòn, rồi xuống miệt Cần Ðước, Cần Giuộc (tỉnh Chợ Lớn) rồi lại trở lên sống và qua đời tại hộ 16 (quận 8, TP Hồ Chí Minh) ngày nay. Ông dạy, phổ biến nhạc lễ, nhạc tài tử, có cải biên, các thế hệ học trò của ông rất đông ở nhiều nơi.
Mục đích của các bạn đờn ca tài tử là phục vụ cho các lễ hội, đám cưới, đám giỗ, buổi tiễn đưa tân binh, đơn vị bộ đội lên đường đánh giặc... không vụ lợi, không cần thù lao, chỉ là góp vui mang tính cộng đồng sâu sắc, bình đẳng giữa mọi người. Ai biết đờn thì đờn, biết ca thì ca, một bài cũng được, chẳng ai chê cười mà còn động viên cố gắng. Những người không biết đờn ca, đủ cả trẻ già trai gái, cả người đi đường thích thì tham gia. Ban tài tử nào, ở ấp, xã nào cũng có đông đảo khán, thính giả trung thành. Cuộc chơi không hạn định giờ giấc. Ðến khuya, khi mọi người cảm thấy thỏa mãn thì chia tay ra về, hẹn lại vào buổi tối hôm sau. Cứ như vậy thành lệ. Không ai bảo ai, hằng ngày làm lụng vất vả trên đồng ruộng, hoặc có chuyện đi xa, đến chiều phải tranh thủ về để kịp có mặt tham gia hoặc thưởng thức buổi đờn ca tài tử. Năm này tháng nọ cũng lặp lại những bài bản cũ (lâu lâu mới có lời ca mới) nhưng người đờn lẫn người nghe vẫn không ai thấy chán, mà trái lại họ như bị nghiện, không có không được.
Thú chơi đờn ca tài tử còn vì phong cảnh hữu tình, gợi cảm, gần với thiên nhiên. Phần nhiều các ban ca nhạc tài tử thích chơi giữa cảnh trời trăng mây nước. Có thể dưới bóng mát gốc me, gốc xoài,gió lộng, trên gò đất cao cạnh ao làng được bao bọc bốn bề là đồng lúa xanh tươi, vàng rực. Hay trên chiếc thuyền trôi xuôi êm ả theo dòng nước lồng lộng trăng rằm, nên thơ tĩnh mịch, tiếng lá dừa nước hai bên bờ rì rào dịu êm như nền nhạc đệm làm tăng vẻ hữu tình cho buổi đờn ca tài tử trên sông.
Hò ơi!... Gió đưa con buồn ngủ lên bờ, Mùng ai có trống (xin) cho ngủ nhờ một đêm!
Câu hò huê tình nhẹ nhàng có ý trêu chọc bâng quơ của chàng thanh niên nào đó thường cũng là câu mở đầu đánh giá cho bài ca Văn Thiên Tường, Trường Tương tư, hay Tình anh bán chiếu... Tiếng đờn, lời ca ngân nga hòa quyện vào làn gió lan tỏa mãi trên mặt sông đầy.
Ở nông thôn Nam Bộ, việc biết đờn ca tài tử như là lẽ đương nhiên. Trên đường đi câu, đi cấy, gặt lúa, nhất là khi chèo xuồng một mình trên sông rộng, không ai giấu nổi tình cảm trắc ẩn riêng tư. Những bài ca vọng cổ nằm lòng, bài ruột sẽ được trào dâng, thậm chí có bài nội dung không dính dáng gì với hoàn cảnh thực tại vẫn phóng khoáng, lời ca có sức truyền cảm lạ lùng. Không chỉ giới công, nông, binh mà cả giới trí thức gần thế kỷ nay ở Nam Bộ rất yêu thích và tham gia học đờn ca tài tử, cải lương. Vì đờn ca tài tử vừa bình dân, vừa cao cấp, vừa gần gũi, vừa thâm sâu, lời ca quyện chặt tiếng đờn, nâng bổng lời ca mang theo cả tâm hồn nghệ sĩ cùng người thưởng thức. Thiên nhiên, cỏ cây hoa lá trong các bài vọng cổ đã được áp dụng một cách thần tình. Nó có ma lực, sức hấp dẫn làm say mê lòng người, ai biết qua rồi khó lòng bỏ được. Vì nó là bản sắc văn hóa Nam Bộ, là đời sống tinh thần của nhân dân.
Tạm biệt vùng sông nước, hai đặc trưng là chợ nổi và đờn ca tài tử còn vướng quyện mãi lòng người. Nếu có thể rạch ròi tương đối, thì chợ nổi là nơi buôn bán, kiếm ra của cải nuôi dưỡng thể xác, còn đờn ca tài tử, vọng cổ nuôi dưỡng tâm hồn. Và phải chăng chính những giá trị văn hóa của vùng sông nước ấy đã là nơi nương tựa vững bền để người dân có thể vượt lên những lam lũ, vất vả mà yêu đời, yêu cuộc sống hơn.
