Trong một cuộc Hội thảo quốc tế về Việt Nam tổ chức tại Paris năm 2003, tôi có dịp gặp lại GS Philippe Devillers. Ông là một nhà Việt Nam học nổi tiếng, một chuyên gia nghiên cứu về cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp với nhiều công trình có giá trị và rất quen thuộc trong giới sử gia Việt Nam và thế giới như Histoire du Vietnam de 1940 - 1952 (1952). Paris-Saigon-Hanoi (les archives de la guerre 1944 - 1947) (1998).
Trong hội thảo, GS tham gia thảo luận và nót lên điều đáng tiếc là Chính phủ Pháp năm 1945-1946 không chấp thuận đề nghị hòa bình của Chủ tịch Hồ Chí Minh để xảy ra cuộc chiến tranh giữa hai nước. Trong giờ nghỉ, GS cho tôi biết GS vừa tìm thấy trong khối tư liệu của gia đình một cuốn album gồm nhiều ảnh về Cách mạng Việt Nam năm 1945 - 1946 và hứa sẽ trao tặng tôi. Chiều ngày hôm sau, GS đem đến cho tôi một cuốn album đã ngả mầu thời gian kèm theo một danh mục ảnh bằng tiếng Việt và tiếng Pháp. Nhiều người cùng đến xem, trong đó có một số bạn bè của GS muốn xin được sao chụp trước khi GS chuyển cho Việt Nam. GS gửi cho tôi bản danh mục trước và hứa sẽ chuyển đến tôi cuốn album trong một dịp gần đây.
Ngày hôm sau, tôi đến nhà thăm GS và GS cho phép tôi được chụp bằng máy ảnh số toàn bộ ảnh của cuốn album. GS cũng cho phép tôi được quyền sử dụng những ảnh sao chụp này cũng như cuốn album khi đã chuyển cho tôi.
GS Philippe Devillers đã 83 tuổi, sức khỏe có giảm sút nhưng đầu óc vẫn còn rất minh mẫn: Trong lúc chuyện trò vui vẻ, ông cho biết cuốn album này là do Ban thông tin Việt Minh (Comité d' information du Việt Minh) tặng ông trước khi rời Hà Nội vào giữa năm 1946. Chúng ta biết rằng năm 1945, ông đã từng có mặt trong Bộ tổng tham mưu của tướng Lelerc ở Sài Gòn, sau đó ra Hà Nội làm phóng viên báo Le Monde . GS đem cuốn album về Pháp và chưa từng sử dụng rồi lâu ngày hầu như quên đi. Gần đây GS mới tìm thấy trong số những hồ sơ tư liệu về Việt Nam và muốn chuyển giao lại cho một nhà sử học Việt Nam để góp phần bổ sung tư liệu ảnh cho lịch sử Cách mạng Việt Nam năm đầu của Cách mạng tháng 8-1945. Đây là những bức ảnh tài liệu rất quý, nhưng không ghi tác giả. Dưới mỗi ảnh ghi chú rõ tiêu đề và ngày tháng bằng tiếng Việt và tiếng Pháp.
Toàn bộ album có 30 tờ, mỗi trang dán từ 3-4 ảnh cho đến 8-9 ảnh, cỡ ảnh không đồng đều và có một số ảnh ghép từ hai ba ảnh. Tất cả đều ảnh đen trắng, sau hơn nửa thế kỷ nói chung chất lượng bị giảm nhưng còn rõ, nhiều ảnh tốt, chỉ một số ít ảnh bị mờ.
Album gồm 203 ảnh, sớm nhất là ảnh về cuộc míttinh của Tổng hội công chức ngày 17-8-1945 và cuối cùng là ảnh kỷ niệm hai liệt sĩ Phạm Hồng Thái và Nguyễn Thái Học ngày 18-6-1946. Trong số này có 3 ảnh mất tiêu đề, cần nghiên cứu kỹ để xác minh nội dung.
Thống kê sơ bộ cho thấy, trong album có:
1. 40 ảnh về Hồ Chủ tịch: khởi đầu là ảnh đọc Tuyên Ngôn độc lập ở Quảng trường Ba Đình ngày 2-9-1945 và kết thúc là ảnh khai mạc lớp huấn luyện cán bộ phụ trách thiếu nhi các tỉnh ngày 5-6-1946. Trong số này có những ảnh quý như khai mạc Tuần lễ văn hóa ngày 7-10-1945, khai mạc lớp huấn luyện sư phạm ngày 8-10-1945 và bế mạc ngày 20-10-1945, khai mạc đại biểu Đại hội công nhân toàn xứ ngày 25-10-1945, khai giảng trường Việt Nam Đại học ngày 15-11-1945 (ghi nhầm ngày 13), khai mạc và bế mạc Hội nghị đại biểu dân tộc ngày 3-12-1945, khai giảng trường Võ bị Trần Quốc Tuấn, Sơn Tây ngày 26-5-1946, những ảnh làm việc với Chính phủ liên hiệp lâm thời, với Quốc hội, với các đoàn thể, các dân tộc, ảnh về ngày sinh nhật 19-5-1945, những ảnh đi thăm làng làm giấy, thăm đê Hưng Nhân, đê Mỹ Lộc...
2. Bảy ảnh về Tổng khởi nghĩa 19-8 và ngày Độc lập 2-9-1945.
3. 25 ảnh về hoạt động của Chính phủ liên hiệp lâm thời, Quốc hội, và các đoàn thể, các dân tộc.
4. 43 ảnh về các cuộc míttinh, biểu tình, nói chuyện với quần chúng.
5. Tám ảnh về các hoạt động cứu đói và phát chẩn.
6. 16 ảnh về chống mù chữ và các hoạt động giáo dục như bình dân học vụ khai giảng trường Đại học Việt Nam, trường Cao đẳng và các lớp huấn luyện cán bộ thiếu nhi, thể dục thể thao...
7. 25 ảnh về các hoạt động văn hóa như Tuần lễ văn hóa, Tết Trung thu, Tết Độc lập, triển lãm, đặc biệt có 13 ảnh về kỷ niệm những ngày lịch sử như Giỗ Trần Hưng Đạo, trận Đống Đa, Yên Bái khởi nghĩa, Quốc tế lao động, kỷ niệm Hùng Vương, Hoàng Diệu, Phạm Hồng Thái, Nguyễn Thái Học...
8. 14 ảnh về Tổng tuyển cử 6-1-1946.
9. 16 ảnh về các hoạt động tài chính, sản xuất, kinh tế như Tuần lễ vàng, tăng gia sản xuất, thăm đê, thăm chợ, xổ số...
10. 22 ảnh về các hoạt động đấu tranh chống xâm lăng, các hoạt động ngoại giao như ngày kháng chiến, biểu tình đón Phái đoàn điều tra Mỹ, biểu tình đón Tổng tư lệnh Trung Hoa Hà Ứng Khâm, bữa tiệc Hoa -Việt thân thiện. Hiệp định sơ bộ Việt -Pháp, phái bộ Quốc hội đi Ba Lê, phái bộ Việt Nam đi Ba Lê...
11. 12 ảnh về các hoạt động quân sự như duyệt quân du kích ở chiến khu về, duyệt binh, các lớp quân chính, trường võ bị...
Thống kê theo chủ đề trên đây không phù hợp với tổng số các ảnh của album vì một số ảnh của chủ đề này nhưng cũng mang nội dung của chủ đề khác. Số ảnh xếp theo chủ đề vì thế cao hơn số ảnh của album.
Nhân dịp giới thiệu album ảnh về Cách mạng Việt Nam 1945 - 1946 do GS Philippe Devillers lưu giữ và chuyển giao, tôi xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc về tất cả những gì GS đã nghiên cứu và công bố vì chân lý lịch sử, vì quan hệ hữu nghị và hợp tác Việt -Pháp, và về phương diện cá nhân, sự tin cậy mà GS đã dành cho tôi khi cho phép chụp và sử dụng tập album cũng như sẽ chuyển giao tập album cho Việt Nam.
