Mở cửa vào quá khứ

Những ký ức trong căn hầm lịch sử

Hiện diện trong lễ mở cửa căn hầm, có ông Cao Xuân Nhã, chuyên viên Ban đối ngoại của Đảng, phụ trách việc đưa đó các phái đoàn quốc tế đến Việt Nam thời kỳ những năm 70. Ông Cao Xuân Nhã chính là người đưa nữ diễn viên nổi tiếng Jane Fonda chạy xuống căn hầm lịch sử này để trú bom. Ông Nhã kể, khi đó khách sạn Metropole còn mang tên là khách sạn Thống Nhất, là nơi chuyên đón tiếp khách ngoại giao đến thăm Hà Nội. Những năm tháng chiến tranh khó khăn, thành phố còn nhiều khó khăn, thiếu thốn đủ thứ, việc bảo đảm an toàn cho các vị khách quốc tế được đặt lên hàng đầu. Căn hầm đã được các nhân viên khách sạn phối hợp với chính quyền thành phố Hà Nội xây dựng. Căn hầm này đã đón rất nhiều nhân vật lịch sử như một số nguyên thủ quốc gia, hay diễn viên điện ảnh Jane Fonda, nữ ca sĩ nhạc đồng quê Joan Bayez...

Năm 1972, nữ diễn viên Hollywood Jane Fonda đã đến Việt Nam, ông Cao Xuân Nhã là người phụ trách việc đón tiếp bà. Tại Hà Nội, bà đã tới thăm một số trận địa pháo, bệnh viện Bạch Mai, khu Trương Định, nhà trẻ 20-10 và đê Nam Sách. Tại đây, bà đã tận mắt chứng kiến cảnh bom Mỹ tàn phá cuộc sống của người dân như thế nào. Ngày cuối cùng trước khi về Mỹ, khi bà đang ở khách sạn Thống Nhất, máy bay Mỹ lại kéo đến tiếp tục không kích Hà Nội. Nữ diễn viên cùng một số vị khách quốc tế được đưa xuống hầm trú ẩn bên dưới khách sạn.

Khi ngồi dưới hầm, Jane Fonda không hề tỏ ra sợ hãi, và trong cuộc trò chuyện với những người cùng ở dưới hầm, bà bày tỏ sự chia sẻ với người dân Việt Nam. Jane nói khi về Mỹ, bà sẽ kể lại những điều này với người dân Mỹ, rằng bom Mỹ đã đánh vào dân, vào bệnh viện, trường học, đê điều. Ngay chiều hôm đó bà đã tổ chức một cuộc họp báo phản đối mạnh mẽ điều này, và sau đó Nhà Trắng đã có phản ứng. Sau chuyến thăm này, nữ diễn viên cũng trở lại Việt Nam một vài lần nữa.

Ngoài Jane Fonda, Joan Bayez cũng là người ghi dấu ấn tại căn hầm. Được các cán bộ ngoại giao và nhân viên khách sạn đưa xuống hầm lúc máy bay Mỹ ném bom Hà Nội, nữ ca sĩ đã cùng một nhạc công người Việt cất cao tiếng hát trong căn hầm tối và ngập nước. Sự kiện này đã để lại một ấn tượng đẹp trong lòng những người chứng kiến.

Nhà ngoại giao Australia Bob Deveraux cũng từng có mặt trong căn hầm hồi tháng 8-1975, khi Đại sứ quán Australia tạm thời đóng tại khách sạn. Căn hầm được thu xếp làm một trong những phòng làm việc tạm của Đại sứ quán. Bob Deveraux từng lên xuống và ở trong căn hầm một thời gian. Khi được phát hiện, căn hầm vẫn còn nguyên vẹn dấu tích dòng chữ khắc lên tường của ông.

Cựu hoa hậu quốc tế người Philippines năm 1964 Gemma Cruz Araneta cũng là một người từng có mặt trong căn hầm vào quãng thời gian Hà Nội bị đánh phá ác liệt. Năm 1968, bà đi cùng chồng đến thăm Việt Nam trong một chuyến thăm bí mật, với tư cách là một nhà báo, với mục đích tìm hiểu sự thật về chiến tranh Việt Nam và đưa sự thật đó đến với người dân Philippines. Khi đặt chân đến khách sạn, bà đã tận mắt nhìn thấy những tấm biển chỉ dẫn ghi “abri” – hầm trú ẩn – và những mũi tên chỉ tới vị trí căn hầm. Chỉ sau đó vài ngày, bà đã chứng kiến trận bom đầu tiên trong chuyến đi của mình.

Trong cuốn nhật ký của mình, Gemma viết: “Căn hầm khách sạn là một phòng nhỏ dài và hẹp mà tôi đã nghĩ rằng có thể chuyển nó thành một vũ trường hợp thời. Có một dãy ghế gỗ màu xanh xếp dọc căn hầm. Và mặc dù không có điện, tôi vẫn nhận ra trong hầm có một chiếc quạt điện. Thực sự, người Việt Nam rất hiếu khách. Khi máy bay đến, nhân viên khách sạn đội mũ sắt, khoác súng đi dọc hành lang khách sạn thuyết phục khác xuống hầm. Ngày hôm đó, chúng tôi đã được chứng kiến cảnh đổ nát tang thương do bom đạn Mỹ trút xuống Hà Nôi, và tôi tự hỏi không hiểu người Mỹ đã sử dụng loại chất nổ nào khủng khiếp thế. Tôi nghĩ rằng đã hiểu hơn lý do tại sao người Việt lại vượt lên tất cả một cách kiên cường thế, thay vì tuyệt vọng, trong điều kiện có thể nói là tồi tệ nhất. Tôi ngạc nhiên bởi những gì mà người Việt Nam đã làm để mang hòa bình trở lại với đất nước mình...”

Để hiện tại hiểu thêm về quá khứ

Được phát hiện ra tình cờ trong khi sửa lại khu vực quầy bar cạnh bể bơi trong khách sạn, căn hầm đã trở thành một địa điểm tham quan thú vị mới. Ông Kai Speith, Tổng giám đốc khách sạn Sofitel Legend Metropole Hanoi cho biết: “Chúng tôi hoàn toàn không có một thông tin nào về căn hầm, không thiết kế, sơ đồ hay bản vẽ, chỉ biết là nó nằm đâu đó trong khách sạn. Khi phát hiện ra căn hầm, tôi cảm giác như Howard Carter tìm thấy mộ vua Tut năm 1922. Căn hầm có ý nghĩa lịch sử quan trọng đối với khách sạn, với nhiều người trong vòng 10 năm, từ năm 1965 đến 1975, thậm chí cả sau tháng 4-1975 khi chiến tranh kết thúc”.

Đối với khách sạn, việc khó khăn là làm thế nào mang căn hầm trở lại, nhưng phải không ảnh hưởng đến khách nghỉ dưỡng trong khách sạn và công việc kinh doanh. Ông Kai cho rằng, việc chỉ giới thiệu căn hầm mà không nói đầy đủ về lịch sử của khách sạn thì chỉ như giới thiệu một chiếc ô tô mới với chỉ một bánh xe. Và như vậy, “Con đường lịch sử” với những tư liệu quý giá về 110 năm khách sạn Metropole đã ra đời tại khu mua sắm bên sảnh khách sạn, với điểm nhấn là căn hầm lịch sử, đã được tu bổ một vài chỗ và giữ nguyên hiện trạng như vốn có.

Ông Kai Speith cho biết, khu vực này được đưa thành một điểm tham quan đặc biệt, trước hết dành riêng cho khách du lịch nghỉ tại khách sạn. Đối với các trường học, nếu có nhu cầu cho học sinh, sinh viên tham quan, chỉ cần thỏa thuận trước và lên lịch, ban quản lý khách sạn sẽ thu xếp. Ông Kai cho biết: “Chúng tôi cảm thấy mình cần có trách nhiệm đóng góp cho lịch sử, Metropole là một phần của lịch sử Hà Nội và căn hầm là một phần lịch sử của Metropole”. Việc mở cửa căn hầm cho khách tham quan cũng chính là mở một cánh cửa để những người sống trong thời hiện tại có thể tận mắt ngắm nhìn một phần của lịch sử đó.