Hỏi: Thưa đạo diễn, chạm đến lịch sử Mậu Thân 1968, sự kiện đang còn nhiều tranh cãi, và thường ít người nhắc đến, rồi đưa lên thành phim để đông đảo nhân dân Việt Nam, có thể cả phía bên kia được biết. Có lý do nào thôi thúc chị “giải mã” những ẩn giấu?
Đạo diễn Lê Phong Lan: Từ rất lâu tôi luôn bị thôi thúc bởi câu hỏi: Tại sao Mỹ, một cường quốc với tiềm lực kinh tế, quân sự, khoa học kỹ thuật gấp Việt Nam nhiều, nhiều lần lại can dự vào công việc nội bộ của một quốc gia nhỏ bé và lạc hậu ở cách xa nửa vòng trái đất, để rồi tạo nên một trong những cuộc chiến tranh lớn nhất, khốc liệt nhất trong thế kỷ 20. Tiếp đó là, là hành trình lật lại hồ sơ tư liệu về một kế hoạch tuyệt mật đã không được thực hiện từ thời chiến lược chiến tranh đặc biệt. Tại sao thời cơ chiến lược lại rơi vào đúng dịp Tết Mậu Thân 1968?
Tự đặt ra câu hỏi, tôi tự đặt cho mình nhiệm vụ phải đi đến tận cùng của những sự thật lịch sử mà lâu nay vì lý do nào đó chúng ta còn e ngại. Ðến Mỹ lần đầu tiên vào tám năm trước và đã trở lại thêm bốn lần nữa, tôi đã phỏng vấn rất nhiều người liên quan đến chiến tranh Việt Nam mà tôi có thể gặp, từ Tổng thanh tra quốc phòng Mỹ đến nhà sử học Stanley Karnow - tác giả “Việt Nam - Thiên lịch sử truyền hình”… và cả những cựu binh bị hội chứng Việt Nam.
Tôi đã đặt những câu hỏi thẳng, khiến họ không thể chối từ. Tất nhiên, chúng tôi cũng lật lại từng trang hồ sơ của cuộc chiến ở Việt Nam, gặp từng nhân vật như nhà tình báo Phạm Xuân Ẩn; Trung tướng Nguyễn Đình Ước, nguyên Viện trưởng Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam; Đại tá Vũ Ba, nguyên cán bộ Tham mưu Miền… Chúng tôi ngược dòng thời gian, cố gắng tìm gặp lại tất cả, tìm hiểu tất cả thông tin với lòng khao khát sự thật. Không có nhân chứng nào có thể nói dối trong những cuộc phỏng vấn này.
Hỏi: Gần mười năm, một hành trình khá dài để thực hiện nên bộ phim 12 tập. Bỏ từng ấy thời gian để trả lời cho vô số những câu hỏi, vậy chị có gặp nhiều khó khăn, hay sự khắt khe của chính những người trong cuộc?
Đạo diễn Lê Phong Lan: Với mỗi một cuộc phỏng vấn nhân chứng, tôi luôn hướng họ đưa ra phân tích cụ thể. Thí dụ như, gặp ông Stanley Karnow, mỗi lần sang Mỹ là tôi lại hẹn gặp ông, có lần trò truyện với ông liên tục bốn ngày, lần sau sang lại hẹn được gặp ông hỏi tiếp, ông ấy còn cười bảo rằng đã nói hết rồi, hỏi gì mà lắm thế!
Có khi cùng một câu hỏi, tôi phỏng vấn tới hơn 200 nhân chứng, nhưng khi chắt lọc thì chỉ lấy được ý kiến của 50 nhân chứng thôi.
Hỏi:Bên cạnh việc tái hiện lại sự kiện lịch sử Mậu Thân 1968, thông điệp nào chị gắn với tác phẩm của mình?
Đạo diễn Lê Phong Lan: Khi bắt tay thực hiện hành trình tìm hiểu này, tôi biết trước mặt mình quá nhiều chông gai, thử thách, bởi mình đang chạm vào những điều mà người ta không muốn đề cập đến.
Trong phim, ở tập 9 có kể câu chuyện có nửa đêm, ông bố dắt năm, sáu người về, uống rượu và thề trước bàn thờ tổ tiên nguyện hy sinh tính mạng cho cuộc ra đi này trong sự chứng kiến của cậu con trai 12 tuổi. Đêm giao thừa 30, trước ngày đánh Dinh Độc Lập, cậu con trai đi đo từng bước chân từ đường Huyền Trân Công Chúa đến Dinh Độc Lập, vì lúc đó cảnh sát canh dữ lắm, đếm kỹ từng bước chân rồi kể lại cho cha. Sau đêm hôm ấy, cha cậu và những người cùng ông uống rượu thề đã không trở về nữa…! Đó là một câu chuyện. Trong Mậu Thân 1968, những chết chóc, hy sinh rất nhiều. Với ý chí giành độc lập tự do, ông cha ta hy sinh hết, hy sinh cả tài sản, gia đình, tính mạng bản thân.
Tôi muốn hiểu những điều đó, tôi hiểu vì sao họ hy sinh như thế. Vì sao ông cha ta lại đánh đổi hết để đòi độc lập, tự do. Độc lập tự do là cái gì mà ông cha ta hết thế hệ này đến thế hệ khác làm hết sức để đánh đổi, chỉ đánh đổi điều đó mà thôi?! Hành trình tìm hiểu đó, tôi đi hoài hết phim này đến phim khác, tôi làm 15 năm nay về chiến tranh Việt Nam, tôi thấy không hết việc để giải mã trong “Hiệp định Paris 1973”, rồi “Mậu Thân 1968”…Và tôi nhận ra một điều rằng, tôi đã đặt lịch sử làm nền tảng để bước tiếp tương lai của tôi.
Hỏi: Trong quá trình “giải mã” những câu hỏi về chiến tranh Việt Nam, về Mậu Thân 1968, chị có những người đồng hành?
Đạo diễn Lê Phong Lan: Chắc chắn rồi. Điều may mắn lớn nhất, tôi được gặp giáo sư, tiến sĩ sử học Mỹ Lary Berman, người đã viết năm cuốn sách về chiến tranh Việt Nam, nổi bật trong đó là cuốn “Điệp viên hoàn hảo”. Ông đã hướng dẫn tôi rất nhiều trong việc tìm kiếm, tìm hiểu những tư liệu lịch sử cả ở Việt Nam và Mỹ. Từ cuộc gặp với vị giáo sư này, tôi đã có gần năm năm trao đổi trực tiếp với nhà tình báo Phạm Xuân Ẩn về những cuộc chiến, sự kiện diễn ra trong suốt những năm 1960 tới sau này. Những người đồng hành nữa là em trai tôi, phóng viên của VTV thường trú tại Đà Nẵng, cứ tôi gọi điện là cậu ấy vác máy quay đi; người nữa là chồng tôi, anh là tiến sĩ khoa học, học ở Nga về, mọi tư liệu, thông tin, hình ảnh được trực tiếp anh kiểm chứng hoặc đưa đi kiểm chứng ở các đơn vị quân đội trong và ngoài nước. Hai người này “phục vụ” tôi vô điều kiện, không đỏi hỏi phải trả lương, kể cả khi tôi lập Hãng phim Bản sắc Việt. Tôi hô đâu là đi đó (Cười!).
Hỏi: Có lẽ, 12 tập phim của “Mậu Thân 1968” dường như vẫn chưa nói hết được những điều chị muốn nói?
Đạo diễn Lê Phong Lan: Như tôi đã nói, tôi đi chạm vào vấn đề nhạy cảm mà ít người muốn nói đến. Nên dù thu thập được rất nhiều thông tin, tôi chỉ “gói” trong 12 tập đó thôi. Nếu cởi mở, thì mong muốn của tôi phải làm tới 50 tập mới giải quyết được hết chuyện. Nhưng với độ lùi 45 năm, việc Đài Truyền hình Việt Nam (VTV) và Hội đồng kiểm duyệt phim cũng đã tạo điều kiện cho tôi được “giải mã” và cái nhìn thẳng thắng tới nhiều tình tiết và câu chuyện liên quan đến Mậu Thân 1968.
Xin cảm ơn bà!
* Bộ phim “Mậu Thân 1968” gồm 12 tập.
Tập 1: Cuộc đối đầu lịch sử; tập 2: Bí mật kế hoạch X; tập 3: Trước giờ G; tập 4: Nghi binh Khe Sanh; tập 5: Tết Mậu Thân 1968; tập 6-Mục tiêu chiến lược; tập 7: Huế 26 ngày đêm; tập 8: Khúc tráng ca bi tráng; tập 9: Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh; tập 10: Không có gì quý hơn độc lập tự do; tập 11: Mậu Thân trong lòng nước Mỹ và tập 12: Tượng đồng bia đá.
