Làng đèn ông sao Báo Ðáp

Cách TP Nam Ðịnh gần mười cây số, ngôi làng nhỏ bé này nức tiếng gần xa với nghề thủ công truyền thống làm đèn ông sao. Năm nào cũng vậy, cứ vào thời điểm gần Tết Trung thu, cả làng lại tất bật, nhộn nhịp như trảy hội. Ngay từ sáng sớm tinh mơ, len lỏi trên con đường làng lát bê-tông nhẵn thín, từng chiếc ô-tô nối đuôi nhau chuyển hàng chục nghìn đèn ông sao tới các tỉnh, thành phố trong cả nước. Không gian rộn rã tiếng cười, tiếng nói, tiếng gọi nhau í ới, tiếng giục giã nhanh tay bó đèn thành từng cọc chuyển lên xe cho kịp. Chúng tôi ai nấy đều bất ngờ bởi trước cửa những ngôi nhà hai tầng, ba tầng dù tiện nghi đến đâu, hầu như gia đình nào cũng vẫn chừa lại một khoảng sân rộng, thoáng mát để có không gian phơi, chất những chiếc đèn ông sao nhiều mầu sắc. Cả làng có 800 hộ dân thì có tới gần 300 hộ sống bằng nghề truyền thống này, tập trung nhiều nhất ở xóm 4, xóm 5. Nghề làm đèn ông sao đang từng ngày làm thay da đổi thịt  cả làng Báo Ðáp trong dòng chảy đô thị hóa.

Theo chỉ dẫn của những người trong làng, chúng tôi tìm đến nhà nghệ nhân Vũ Văn Kháng-người nối nghiệp năm đời làm đèn từ tổ tiên, cũng là chủ xưởng sản xuất đèn Trung thu lớn nhất làng Báo Ðáp. Gắn bó với nghề làm đèn ông sao từ năm 1963, khi mới chỉ là một cậu bé 14 tuổi, bằng tình yêu đau đáu với nghề, nghệ nhân Vũ Văn Kháng cùng nhiều người trong làng đã góp phần vực dậy làng nghề truyền thống mang đậm nét văn hóa Việt và phát triển mạnh mẽ đến hôm nay. Trong khoảnh sân rộng chừng 40 m2, từ cụ già ngoài bảy mươi đến em nhỏ mới chỉ bảy, tám tuổi, ai ai cũng tất tả chăm chú vào công việc, người vót nan, người lồng cán, người phết hồ, người căng giấy,... Rót vội vài chén nước trà xanh nóng hổi mời chúng tôi, người nghệ nhân già lại nhanh chóng trở về vị trí cũ, vừa tiếp tục vê riềm đèn, vừa chậm rãi giảng giải về công việc đã gắn bó với ông suốt hơn 60 năm. 

Thế mới biết,     quá trình làm nên thứ đồ chơi bình dị quen thuộc cho các em nhỏ trong Tết Trung thu không hề giản đơn chút nào. Mỗi chiếc đèn ông sao rực rỡ sắc mầu là thành quả của cả một quá trình lao động dưới bàn tay nghệ nhân với nhiều công đoạn khác nhau: từ chẻ nan, vót nan rồi ngâm nan đến làm xương khung, từ nhuộm giấy bóng kính, rồi "phất nền" in giập khuôn tới dán giấy mầu, cuốn riềm đèn,... công đoạn nào cũng đòi hỏi phải tỉ mỉ, chu đáo và cẩn trọng. Thời gian xuất xưởng của đèn ông sao chỉ kéo dài tầm một tháng, từ rằm tháng 7 đến trước rằm tháng 8, song mùa vụ làm đèn ở làng Báo Ðáp thì đã bắt đầu trước đó nửa năm, cho tới tháng 5 là phải ráp xong xương đèn để tiếp tục khâu hoàn thiện. Ngay từ cuối tháng Chạp của năm trước, người dân nơi đây đã tỏa đi khắp nơi để nhập nứa về làm đèn, bởi chỉ có thời điểm này trong năm, tre mới già nhất, nứa mới dai nhất và cứng cáp nhất. Những thanh nứa dùng làm đèn ông sao được chọn từ những cây tre ở đúng vùng quê Thanh Hóa, sau khi mang về  được vót, đo đúng kích cỡ rồi đem ngâm từ một đến hai tháng cho nan tre đủ độ dẻo dai và không bị mối mọt mới đem phơi nắng cho khô. Nghệ nhân Vũ Văn Kháng kể, hiện nay, trên thị trường đã xuất hiện một số dung dịch để ngâm nứa mà chỉ cần đúng 24 tiếng là được, nhưng sau khi ráp khung đèn thì dễ bị lem mầu từ giấy, không bảo đảm chất lượng cho nên dù vất vả, mất nhiều công sức, người làng Báo Ðáp vẫn trung thành với cách làm truyền thống.

Giữa bạt ngàn những đồ chơi Trung thu, nào đèn kéo quân, đèn lồng đỏ Trung Quốc, đến đèn con giống phát nhạc, v.v, những chiếc đèn ông sao của làng Báo Ðáp vẫn nổi bật và có sức hút riêng đối với trẻ em. Ấy là bởi bí mật đặc biệt ẩn giấu trong từng mầu sắc. Người Báo Ðáp vốn vẫn tự hào là những người con của làng nghề nhuộm truyền thống khởi nguồn từ 300 năm trước. Chính vì thế, hầu như ai cũng là "dân chuyên nghiệp" trong cách tạo hóa chất, pha chế mầu sắc. Nếu những chiếc đèn ông sao ở các nơi khác chỉ có mầu xanh lục hay đỏ sen vốn là những sắc mầu hóa chất có sẵn, thì những chiếc đèn ở làng Báo Ðáp càng thêm lung linh, tươi sáng  hơn với sắc vàng chanh, với mầu đỏ cờ của giấy bóng kính-những sắc mầu riêng mà chỉ có những người dân nơi đây bằng tình yêu và tâm huyết với nghề mới tạo nên.

Những chiếc đèn ông sao của làng Báo Ðáp có nhiều kích cỡ lớn nhỏ khác nhau, nhưng bán chạy nhất là loại có đường kính 40cm và 25cm. Những cơ sở sản xuất lớn như của nhà nghệ nhân Vũ Văn Kháng thường phát triển nghề làm đèn ông sao bằng hình thức khoán sản phẩm cho nên tạo được công ăn việc làm cho không ít người dân trong suốt tám tháng đầu năm. Một hộ gia đình với năm lao động nếu làm hết công suất một ngày được khoảng 500 chiếc đèn lồng. Nếu đi làm thuê thì một người thu được khoảng 1,5 đến 2 triệu đồng/tháng. Như nhà nghệ nhân Vũ Văn Kháng, mỗi năm xuất xưởng trung bình khoảng 100 nghìn chiếc, với giá từ 2.200 đồng đến 5.000 đồng/chiếc cũng mang lại mức lãi khoảng 70 đến 80 triệu đồng mỗi vụ.

Ði gặp những người dân trong làng Báo Ðáp, bày tỏ băn khoăn lẽ nào rồi đây, nghề làm đèn ông sao cũng sẽ mai một dần khi hàng ngoại nhập ngày càng chiếm lĩnh thị trường đồ chơi Việt Nam, chúng tôi thật bất ngờ trước tinh thần và tình yêu công việc của những nghệ nhân làm đèn sao nơi đây. "Chừng nào, còn Tết Trung thu, các cơ quan đoàn thể còn quan tâm việc tổ chức cho các em nhỏ rước đèn ông sao, chừng đó chúng tôi còn nghề, còn nghiệp. Trong năm, người lớn có nhiều ngày để kỷ niệm, nhưng ngày Tết của trẻ em Á Ðông thì chỉ có dịp Tết Trung thu mà thôi. Vì thế, mỗi chiếc đèn ông sao là mỗi niềm vui dành cho các em nhỏ"- vừa nói, đôi mắt nghệ nhân Nguyễn Văn Tiện- xóm 5 vừa ánh lên tình cảm trìu mến. Trước sự cạnh tranh với đồ chơi Trung Quốc, nghệ nhân Vũ Văn Kháng cũng có những lý giải của riêng mình. Ông  tâm sự: Mặc dù hàng Trung Quốc có thể lắp thêm pin để bật đèn mà không cần thắp nến, có thể phát nhạc,... nhưng giá thành lại cao, mầu sắc cũng không bền, pin cũng nhanh hết. Chỉ có những chiếc đèn ông sao được làm thủ công với mức giá bình dân mới là món đồ chơi phổ biến và phù hợp với phần lớn trẻ em nông thôn. Niềm vui khi được đi trong đêm trăng, cùng đám trẻ trong xóm thắp nến rước đèn là niềm vui không em nhỏ nào có thể khước từ. Có một điều khiến chúng tôi ai nấy đều bất ngờ, đó là những năm gần đây, số lượng đèn ông sao làng Báo Ðáp xuất ra khắp cả nước càng lúc càng tăng. Nếu như trước đây, trẻ con các tỉnh phía nam chơi nhiều đồ chơi hình con giống trong Tết Trung thu thì gần đây lại rất hào hứng với những chiếc đèn ông sao. Nhiều khi cung không đủ cầu nên hàng sản xuất ra đến đâu hết đến đó. Vào thời điểm này năm 2010, cả làng chỉ xuất 1,5 triệu đèn thì đến năm nay, con số này đã lên tới 2,5 triệu. Ở làng Báo Ðáp, những em nhỏ ngay từ lúc mới lên 5, lên 6 đã quen việc, biết nghề, cho nên tin rằng, hình ảnh những chiếc đèn ông sao Việt Nam sẽ không thể mai một...

Rời Báo Ðáp khi trời đã xế trưa, trong mắt ai cũng lấp lánh những sắc màu rực rỡ của đèn ông sao trong Tết Trung thu. Trong lòng chúng tôi bỗng nhớ giai điệu quen thuộc: "Tết Trung Thu rước đèn đi chơi. Em rước đèn đi khắp phố phường...".