Kỳ I: Cuộc sống bấp bênh bên các khu công nghiệp <p><a href="http://nhandan.com.vn/cmlink/nhandandientu/thoisu/kinh-te/kinh-t-tin-chung/k-ii-c-n-nh-ng-gi-i-phap-thi-t-th-c-h-n-1.355209"><strong><br /

Mặc dù chính quyền các cấp và người dân nỗ lực tìm, tạo việc làm để ổn định đời sống, nhưng hầu hết người dân thuộc diện thu hồi đất vẫn chưa có được nguồn thu nhập mới ổn định...

Nhàn hạ giữa mùa gặt

Những ngày này, khắp các làng quê ở tỉnh Hà Nam đang tập trung thu hoạch lúa đông xuân, về xã Bạch Thượng, huyện Duy Tiên, không khí lại khác hẳn. Ðường làng, ngõ xóm không còn mùi thơm của rơm, của thóc. Những máy cày, máy gặt liên hoàn, xe đạp thồ... đã dần trở nên xa vời. Xen lẫn khu nhà ống cao tầng là khu nhà trọ cho công nhân. Nếp sống của người nông dân đã bắt đầu thay đổi để phù hợp điều kiện hiện tại.

9 giờ sáng, chị Phan Thị Toàn ở thôn Thần Nữ, xã Bạch Thượng mới đủng đỉnh dắt chiếc xe máy tay ga đi chợ chuẩn bị bữa cơm trưa. Nghe tôi hỏi có vẻ nhàn hạ vậy, thì chị bảo, nếu như trước đây, vào thời điểm này đang là vụ gặt, ngày nào, vợ chồng, con cái chị cũng phải dậy từ gà gáy để đi gặt. Ðến khi giao lại ruộng cho Nhà nước xây dựng KCN Ðồng Văn, vợ chồng phải mất mấy năm vất vả ngược xuôi đủ các nghề từ chạy chợ đến đồng nát để kiếm thu nhập. Một số nhà máy đi vào hoạt động, không có tay nghề và tuổi cao nên không được nhận vào làm, nhưng có nhiều công nhân từ các tỉnh xa về, có nhu cầu tìm nhà thuê trọ, vợ chồng tôi xây thêm một số phòng trọ để có tiền trang trải cuộc sống và cho con cái học hành. Chị Toàn phấn khởi khoe cậu con trai lớn đã xin được làm việc tại Công ty SuMi (của Nhật Bản), mỗi tháng cũng được khoảng ba triệu đồng.

Thôn Bồng Lạng, xã Thanh Nghị (Thanh Liêm) cũng có hơn nửa số hộ giao hết ruộng cho Nhà nước. Bên quán nước đầu làng, chúng tôi gặp chị Ðỗ Thị Mùi là người thôn Bồng Lạng. Chị Mùi mới ngoài 30 tuổi mà trông già như đã ngoài 40 tuổi vậy. Chẳng già sao được khi hai phần ba số tuổi trên chị đã lam lũ ngoài đồng ruộng. Giờ chị chỉ quanh quẩn ở nhà làm những việc lặt vặt. Chị tâm sự: Từ ngày hết ruộng, vợ chồng chị về quê bên kia sông để thầu lại vài ba sào ruộng của anh em bên ngoại cấy lấy gạo ăn cho gia đình. Vậy tại sao vợ chồng chị không xin vào trong nhà máy tại thôn để làm? Chị Mùi cười gượng: "Mình không có trình độ, bằng cấp gì nên cũng không được nhận". Chị Mùi kể cho chúng tôi nhiều người ở thôn cũng đang xoay xở tìm việc. Âu cũng là điều dễ hiểu bởi những chị em thôn quê đã quen việc đồng áng như chị Mùi, nếu không được đào tạo, không tự bỏ việc thì cũng bị nhà máy sa thải. Thôn Bồng Lạng hiện có tới bốn nhà máy xi-măng đóng trên địa bàn nhưng rất ít lao động được nhận vào làm việc.

Giữa buổi trưa nắng gắt, thôn Bồng Lạng thật hiu quạnh. Căn nhà của ông bà Nguyễn Văn Tí càng trở nên rộng rãi, trống vắng hơn khi tất cả những người con đều đi làm ăn nơi khác. Một mình bà lụi cụi dưới bếp chuẩn bị qua quýt cho bữa trưa, còn ông Tí ngồi lặng im nhìn ra ngoài cửa sổ. Hầu như lúc nào ông cũng ngồi chỗ ấy bên chiếc điếu cày đã ngả mầu. Ðược gần con cháu là ước nguyện của bất cứ người già nào, nhưng điều đó quả thật khó khăn đối với ông bà: "Vì cuộc sống, con tôi lần lượt phải đi xa làm ăn". Rồi ông Tí chỉ tay ra thửa ruộng còn lại của gia đình trước nhà: "Nghe nói Nhà nước cũng sắp lấy nốt. Chẳng biết, khi hết ruộng, người dân làm gì để sinh sống?".

Người nông dân có đất sản xuất bị thu hồi, chẳng mong ước gì nhiều, chỉ mong có việc làm và thu nhập ổn định ngay tại nơi mình sống.

Khi đồng tiền đền bù vơi đi...

Xã Hòa Sơn nằm ở cửa ngõ phía đông của huyện Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình, giáp ranh thị trấn Xuân Mai, huyện Chương Mỹ, xã Ðông Yên, huyện Quốc Oai, TP Hà Nội. Theo Chủ tịch UBND xã Bùi Văn Môn, việc phát triển công nghiệp đã lấy đi nhiều diện tích đất nông nghiệp, thổ cư, đất đồi, làm xáo trộn đời sống của người dân. Toàn xã có hơn 200 hộ dân bị thu hồi 70 ha đất, nhiều hộ bị thu hồi toàn bộ đất ruộng. Xã đã chủ động hỗ trợ đào tạo nghề cho nhân dân địa phương nhằm ổn định đời sống. Tuy nhiên, có nhiều người lao động trong gia đình lại quá tuổi đào tạo hoặc không đáp ứng đủ yêu cầu nên số lượng đào tạo nghề trên địa bàn đạt thấp.

Tại thôn Hạnh Phúc, gặp chị Ðinh Thị Bắc đang ngồi nói chuyện với mấy chị cùng xóm. Chị Bắc cho biết, gia đình có bốn người với sáu sào ruộng, không có nghề phụ nên kinh tế những năm qua chỉ trông chờ vào cấy lúa, chăn nuôi. Tuy nhiên, sau khi xây dựng Khu công nghiệp Lương Sơn, sáu sào ruộng của chị bị thu hồi hết. Với hơn 100 triệu đồng qua hai lần đền bù, gia đình tôi dùng để trả nợ, trang trải cuộc sống, tiền thuốc ốm đau cho con nên còn chẳng được bao nhiêu. Hiện nay, mất hết đất sản xuất, hai vợ chồng đi làm thuê nhưng việc làm thì lúc có lúc không. Tiền đền bù đất sản xuất thì mỗi ngày lại vơi đi do sinh hoạt hằng ngày, phải lo đám hiếu, đám hỷ.

Gia đình chị Trần Thị Nhị ngồi bên cạnh cho biết, trước khi bị thu hồi đất, các nhà đầu tư có hứa là sẽ hỗ trợ, bảo đảm đời sống cho nhân dân, cho con em vào làm công nhân. Nhưng khi các doanh nghiệp hoạt động, cả trăm con em đến nộp hồ sơ xin làm công nhân thì chỉ có vài người được nhận.

Trong chuyến công tác tại tỉnh Vĩnh Phúc, chúng tôi tới thăm khu tái định cư Trại Cúp nằm cạnh KCN Bá Thiện. Ðồng chí Tạ Xuân Mùa, Trưởng thôn tái định cư Bá Hiến cho biết, khi KCN Bá Thiện xây dựng, thôn Trại Cúp, xã Bá Hiến mất toàn bộ đất ở và 200 mẫu đất canh tác. Khu tái định cư được tỉnh Vĩnh Phúc xây dựng khang trang ngay mặt đường. Mỗi gia đình được cấp một ô rộng từ 300 đến 450m2, xây sẵn nhà. Theo chính sách của tỉnh, mỗi hộ được cấp 300m2 đất ở và số đất dịch vụ tùy theo diện tích ruộng bị thu hồi nên nhà nào cũng có từ 100 đến 150 m2 đất dịch vụ. Các hộ khác mới tách, chưa có đất sản xuất, đất ở cũng được ưu tiên mua 100 m2 đất trong khu. Hầu hết bà con đều xây các ki-ốt cho công nhân thuê trên đất dịch vụ. Một số nhà mặt tiền thì mở cửa hàng, cho thuê bán hàng. Tính toán là thế, nên mặc dù đã ổn định tái định cư được hai, ba năm nay, nhưng hầu hết bà con trong khu vẫn sống nhờ tiền đền bù. Việc kinh doanh trên đất dịch vụ vẫn chỉ là tiềm năng và triển vọng, các gia đình đều tận dụng đất trống ven đường, trong nhà để trồng rau, quả nhằm tạo nguồn thực phẩm. Các gian ki-ốt hầu hết thiếu người thuê do lượng công nhân chưa nhiều. Thăm căn nhà hai tầng khang trang của anh Tạ Văn Ngọt với giàn ban công bằng i-nốc sáng loáng, chúng tôi không khỏi buồn khi hỏi chủ nhà về nghề nghiệp. Anh Ngọt bảo, tiền đền bù hơn 100 triệu đồng, giờ còn có 60 triệu đồng. Hai vợ chồng không có việc làm nên đành mua con bò về chăn cho vui.

Ðói trên đồng đất để hoang

Tại xã Lai Vu, huyện Kim Thành (Hải Dương), hàng trăm ha đất nông nghiệp thu hồi để làm khu công nghiệp tàu thủy Hải Dương, thuộc Tập đoàn Công nghiệp tàu thủy Việt Nam (VINASHIN). Tuy nhiên, trong suốt tám năm qua, toàn bộ số đất này vẫn bị bỏ hoang. Từ đầu năm 2012, người dân rủ nhau vác cuốc ra khu công nghiệp vỡ đất khai hoang, sản xuất.

Những ngày giữa tháng 6, chúng tôi về Lai Vu, đến khu chợ cóc ở ngay cạnh khu công nghiệp tàu thủy, khi hỏi đến việc thu hồi đất, thì sự bức xúc mới như được vỡ òa. Chị Bùi Thị Lệ cho biết: Nhà có bảy sào ruộng để nuôi sống hai vợ chồng, bố mẹ và cậu con trai thì được vận động nhường đất để làm khu công nghiệp. Hồi đó còn trẻ biết gì đâu, cán bộ đến vận động nghe cũng hay, được ít tiền lại được vào KCN làm nên "gương mẫu" nhận tiền đền bù ngay. Cả nhà bốn người lớn, mỗi người cũng được 20 triệu đồng. Khi chúng tôi hỏi thế số tiền đó chị có để dành phát triển sản xuất không? Chị liền trả lời, làm gì có, hai vợ chồng dùng tiền mua ngay chiếc xe máy, giờ hết tiền, hết đất, ngày ngày ra chợ bán nước chè. Còn gia đình ông Bùi Duy Tôn có 2.600m ruộng, bị thu hồi từ năm 2003 và đến nay chưa nhận một khoản đền bù nào. Các doanh nghiệp thu hồi đất, giải phóng mặt bằng xong rồi để "đắp chiếu". Vậy là, trong khi đất để hoang, thì người dân lại không có đất sản xuất, phải đi làm thuê, làm mướn. Ông Tôn nói: "Chúng tôi chỉ mong muốn rằng, nếu doanh nghiệp không xây dựng nữa thì hãy trả lại đất để chúng tôi sản xuất...".

Những câu chuyện hậu đền bù

Trên địa bàn tỉnh Phú Thọ hiện có hai KCN, sáu cụm công nghiệp (CCN) với diện tích 1.500 ha. Tỉnh đã quy hoạch tổng thể phát triển các KCN, CCN, định hướng đến năm 2020, hình thành bảy KCN tập trung và 22 CCN, tổng diện tích 3.482,5 ha.

Chỉ tính riêng đất nông nghiệp bị thu hồi để xây dựng KCN Thụy Vân, Trung Hà, cụm Bạch Hạc đã gần 600 ha vốn thuộc quyền sử dụng của hơn 2.200 hộ nông dân. Ngoài ra, các huyện cũng thu hồi đất nông nghiệp để phát triển các CCN tại địa phương khiến hàng nghìn hộ mất ruộng, vườn và thất nghiệp. Còn người nông dân, phía sau câu chuyện mất đất đã nảy sinh hàng loạt vấn đề khác, trở thành gánh nặng cho xã hội.

Ở TP Việt Trì, từ ngày có KCN Thụy Vân, CCN Bạch Hạc, hàng chục nhà máy, xí nghiệp cũng được đầu tư xây dựng. Người dân không còn ruộng, không có nghề nhưng lại có tiền đền bù nên đã nảy sinh nhiều tệ nạn xã hội. Gia đình anh Nguyễn Thành Tam và chị Phạm Thị Hòa ở xã Thụy Vân có hai phần ba diện tích cấy lúa bị thu hồi. Tiền đền bù được anh chị dùng vào xây nhà mới và mua sắm đồ đạc. Tiền hết, cả hai xuống Hà Nội kiếm sống, làm lao động tự do, ai thuê gì làm đấy. Một tháng, hai vợ chồng chắt chiu cũng gửi được khoảng 1,5 triệu đồng về nuôi con.

Còn tại phường Bạch Hạc, thực trạng còn bi đát hơn. Dự án CCN Bạch Hạc rộng 80 ha. Gần 300 hộ dân thuộc khu Mộ Hạ phải di chuyển đến nơi ở mới. Nhưng đến nay mới có gần 40 hộ di chuyển lên khu tái định cư, còn 260 hộ đã nhận tiền đền bù nhưng từ năm 2007 đến nay người dân vẫn phải sống lay lắt, tạm bợ trong những căn nhà dột nát.

Bà Ngô Thị Dẫn ở cùng con gái trong căn nhà cấp 4 xuống cấp nay lại càng xiêu vẹo khi những cơn mưa đầu mùa vừa đi qua. Chung quanh nhà được gia cố bằng mấy cây tre, vách đất thì nứt nẻ. Bà Dẫn cho biết, tiền đền bù được vài chục triệu đồng thì đã hết, ruộng chẳng còn đành phải đi làm thuê. Vẫn biết sống trong ngôi nhà cũ rất nguy hiểm nhưng chẳng biết làm thế nào. Nhà nghiêng về bên nào đành phải lấy cây, gậy chống về bên đấy. Còn ông Ngô Xuân Cư cho biết thêm, cuối năm 2007, các hộ dân nhận tiền đền bù, đến nay đã tiêu gần hết. Khu Mộ Hạ hiện có 260 hộ với 800 khẩu, tỷ lệ hộ nghèo còn khoảng 4%. Tình trạng thất nghiệp nhiều, tệ nạn xã hội ngày càng tăng. Toàn khu hiện đã có khoảng 40 người nghiện ma túy.

Trên những vùng đất thuần nông, đang xuất hiện ngày càng nhiều những KCN, khu đô thị mới. Nhưng cuộc sống của người nông dân có đất sản xuất bị thu hồi vẫn hết sức bấp bênh do thiếu việc làm. Bức tranh CNH, HÐH nông thôn, nhìn toàn cảnh vẫn còn quá nhiều mảng tối, đòi hỏi cần có nhiều giải pháp thiết thực hơn từ các cơ quan quản lý Nhà nước...

* Theo khảo sát của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, mỗi năm nước ta có khoảng 73 nghìn ha đất nông nghiệp được thu hồi. Năm năm gần đây, việc thu hồi đất đã tác động đến đời sống của 627.495 hộ, khoảng gần một triệu lao động và 2,5 triệu người dân nông thôn...

Tại Hội thảo "Tác động của đô thị hóa và công nghiệp hóa tới cộng đồng dân cư nông thôn - vấn đề đất đai, việc làm và môi trường sinh thái" do Viện Những vấn đề phát triển thuộc Liên hiệp Các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam tổ chức vào tháng 9-2011, Viện Những vấn đề phát triển đã công bố một kết quả điều tra độc lập các hộ bị thu hồi đất ở ba xã Ðình Dù (huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên), Vũ Quý (Kiến Xương, Thái Bình) và Tân Kiên (Bình Chánh, TP Hồ Chí Minh) cho thấy, 83% số hộ thiếu đất sản xuất nông nghiệp, 66,58% số hộ thiếu vốn kinh doanh và 54,26% số lao động chưa có nghề ổn định. Nguyên nhân khiến họ không có khả năng chuyển đổi ngành nghề và phát triển sản xuất là do khi bị thu hồi đất, họ đã mất đi tư liệu sản xuất chính và thiếu các điều kiện cơ bản và sự trợ giúp từ Nhà nước và doanh nghiệp.

                                                                                                                                                                                                                         (Còn nữa)