Với diện tích lưu vực 6.170 km2 ; diện tích mặt thoáng 234 km2; dung tích hồ chứa đạt 2,940 tỷ m3 nước; hồ dài trên 80 km thuộc hệ thống sông Chảy qua hai huyện: Lục Yên, Yên Bình và nằm kề bên thành phố Yên Bái. Với chức năng phát ba tổ máy với tổng công suất 108 MGW, đồng thời điều tiết nước tưới và cắt lũ cho vùng hạ lưu châu thổ sông Hồng.
Ngay trong đầu tháng sáu, mực nước hồ ở cốt nước 46,74 m (cao hơn mực nước chết đúng 0,74 m), hiệu quả phát điện thấp, cho dù lượng nước qua cửa xả không thay đổi vì áp lực nước không đạt theo thiết kế ban đầu ở 58 m.'
Ngày 27- 6, sau những ngày mưa lớn nước hồ chỉ dâng lên đạt 47,8 m, suốt chiều dài hồ trơ ra những mảnh đất đỏ của trên 1.300 đảo nhỏ cùng với những ngách nước cạn, khiến cho nhiều hoạt động vốn có trên hồ bị đảo lộn.
Khuôn mặt và nước da sạm nắng của ông Vũ Tiến Bộ, giám đốc công ty cổ phần xi măng Yên Bình, như khẳng định sự lo lắng đưa nhà máy vào vận hành đúng tiến độ.
Không giấu nổi sự búc xúc, ông Bộ cho biết: Theo đúng cam kết của của tỉnh và thiết kế của công trình quốc gia, chúng tôi đã đầu tư trên 1.200 tỷ đồng xây dựng nhà máy xi măng lò đứng, thiết kế công trình trên cốt nước dâng 62 m; đồng thời đầu tư trên 80 tỷ cho hai hệ thống băng tải đá khép kín, hệ thống cần cẩu trục hiện đại và đội xà lan vận chuyển nguyên liệu về nhà máy.
Nhưng trên một tháng nay do mực nước hồ Thác Bà xuống quá thấp, làm ngưng trệ hoàn toàn việc vận chuyển bằng đường thuỷ.
Chúng tôi đã dùng ô tô vận chuyển nguyên liệu ở cự ly 30 km, đội giá thành thêm 65 ngàn đồng/tấn, nhưng không đảm nhiệm được việc cung ứng 3.000 tấn đá vôi/ ngày.
Hiện tại, công ty phải bỏ thêm 8 tỷ đồng nhằm nạo vét đường thuỷ cho xà lan ra vào vận chuyển hàng. Sản xuất xi-măng chúng tôi chỉ mong trời nắng, nay ngược lại chỉ mong mưa để có nước dâng, thiết nghĩ tỉnh Yên Bái cần có tác động tích cực với Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) nhằm tìm sự đồng thuận, không để làm nản lòng các nhà đầu tư vào Yên Bái.
Trên thân đập chính của nhà máy thuỷ điện Thác Bà, chúng tôi quan sát hiện chỉ thấy có hai tổ máy phát hoạt động; một số công nhân đang khẩn trương sửa chữa tổ mấy thứ ba đang bị trục trặc kỹ thuật.
Ông Nguyễn Quốc Chi, Phó giám đốc công ty cổ phần thuỷ điện Thác Bà dãi bày: Chúng tôi không muốn tình trạng này xảy ra do hiệu suất phát điện không cao, bởi nếu phát điện ở cốt nước 46 m sẽ bị nước xâm thực các tổ máy, ảnh hưởng xấu đến các tuốc- bin; nhưng do phải đảm bảo an ninh lưới điện quốc gia, đồng thời do xa các nguồn điện khác buộc phải phát điện để bù điện áp cho lưới điện tránh sự cố xảy ra.
Hồ Thác Bà khi ở cột nước 47 m.
Tìm hiểu nguyên nhân, được biết nhà máy thuỷ điện Thác Bà được cổ phần hoá gần ba năm nay, việc phát điện phụ thuộc lớn vào Trung tâm Điều độ (A0) của EVN, vì thường không muốn huy động các nhà máy ngoài ngành khi thiếu nguồn do phải mua giá cao; bản thân đơn vị không còn được huy động phát điện vào giờ cao điểm, là những giờ được tính giá bán điện cao hơn, nên khi nước hồ đã cạn đến cốt qui định vẫn phải vận hành máy phát điện theo chỉ đạo.
Hiện công ty cổ phần thuỷ điện Thác Bà chỉ nộp thuế tài nguyên nước cho ngân sách (khoảng 20 tỷ đồng/năm), chưa nộp tiền thuế sử dụng đất, tiền thuê đất mà toàn bộ công trình đang sử dụng với diện tích 234 km2, cần được các ngành xem xét.
Mực nước hồ xuống thấp, một bộ phận người dân vùng hồ được hưởng lợi. Đó là huyện Yên Bình cấy được 146 ha lúa chiêm xuân dưới cốt nước 58m; trồng được 300 ha lạc xuân; việc đánh bắt thuỷ sản bằng lưới vét thuận lợi hơn.
Nhưng hệ quả của nước cạn cũng đang báo động tình trạng đào đá quý trái phép gia tăng tại vùng bán ngập, thậm chí có tư nhân dùng cả tàu hút để khai thác, tìm kiếm đá quý trên vùng hồ, gây ra tình trạng lộn xộn về an ninh trật tự trong khu vực.
Do nước hồ cạn, chương trình Khám phá du lịch hồ Thác Bà, nằm trong tổng thể Lễ hội về nguồn năm 2008 do tỉnh Yên Bái đăng cai đã bị hoãn vô thời hạn.
Ngay tại khu du lịch Tân Hương, cả đoàn tàu sắt và thuyền đạp nước nằm trơ trên bến, không có bất cứ khách du lịch nào đến vui chơi giải trí, đang làm đau đầu nhà đầu tư vì đã đầu tư hàng chục tỷ đồng vào khu du lịch này. Đây là một mất mát cho tỉnh, khi mục tiêu du lịch sinh thái kết hợp nghỉ dưỡng nơi này đang trở thành mục tiêu qua xa vời.
Bị ảnh hưởng liên quan phải nói đến ngành thuỷ sản, khi theo quy luật vào tháng sáu nước đã dâng cao để cho loài cá đẻ trứng dính vào các bãi đẻ tự nhiên sinh sản thì đến nay không còn; trên 200 lồng cá của ngư dân vùng hồ phải kéo về phía vùng nước sâu hơn, dẫn đến nguy cơ ô nhiễm nguồn nước sinh hoạt cung cấp cho thành phố Yên Bái đang đến rất gần.
Ông Tạ Công Lộc, phó giám đốc Trung tâm thuỷ sản Yên Bái cũng kiến nghị ngành điện cần có giải pháp khai thác nguồn thuỷ năng hợp lý, không được tận thu phát điện ở cốt nước chết như hiện thời.
Để có một hồ thuỷ điện Thác Bà như hôm nay, hơn năm vạn đồng bào trong vùng lòng hồ di chuyển đi nơi khác. Vậy mà, hiện còn hàng trăm thôn, bản của 44 xã nơi đồng bào đến định cư gần 40 năm nay vẫn chưa được hưởng ưu đãi đường điện, cho dù phải mua theo giá thị trường.
Vấn đề an sinh xã hội cho đồng bào trong vùng đang đặt ra câu hỏi các ngành chức năng cần sớm có lời giải.
