ICSID là một định chế trọng tài do Ngân hàng Thế giới thành lập nhằm giải quyết tranh chấp giữa một quốc gia thành viên Công ước ICSID và nhà đầu tư của một quốc gia thành viên khác. Theo Hiệp định Thương mại Việt - Mỹ, Việt Nam cam kết sẽ tích cực chuẩn bị tham gia Công ước ICSID. Sau khi gia nhập, có nguy cơ là các vụ tranh chấp đầu tư liên quan đến Chính phủ Việt Nam như vụ Trịnh Vĩnh Bình (đầu tư trồng rừng ở Vũng Tàu) có thể bị đưa ra giải quyết tranh chấp tại ICSID. Nếu thua kiện, Chính phủ, hay nói khác đi là người dân đóng thuế, có thể phải gánh chịu các khoản bồi thường thiệt hại hàng trăm triệu USD. Ngoài ra, khái niệm “đầu tư” trong các hiệp định thương mại là rất rộng, đủ để các nhà đầu tư có thể khiếu kiện bất kỳ cơ quan nhà nước nào. Trong Hiệp định Thương mại Việt-Mỹ, “đầu tư” được hiểu bao gồm cả sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ, hay đấu thầu xây lắp, mua sắm của Chính phủ, nông sản... Đây là điều chúng ta nên thấy trước để phòng hay chuẩn bị.
Trên thực tế, trong năm năm trở lại đây, ICSID là kinh nghiệm cay đắng của nhiều quốc gia đang phát triển. Pakistan hiện đang bị ba nhà đầu tư nước ngoài kiện tại ICSID, với mức yêu cầu bồi thường lên tới một tỷ USD. Vụ thứ nhất là của Công ty Kiểm định Thụy Sĩ SGS đòi Pakistan bồi thường hơn 120 triệu USD do chấm dứt trước thời hạn hợp đồng dịch vụ kiểm định tàu thủy, một hành vi bị coi như vi phạm Hiệp định Thương mại (HĐTM) Pakistan-Thụy Sĩ 1996. Vụ thứ hai là của Công ty Xây dựng Italy Impregilo, tham gia xây dựng đập thủy điện Ghazi Barotha, đòi bồi thường 450 triệu USD. Dựa vào HĐTM Pakistan-Italy, Impregilo cho rằng Cơ quan Phát triển nước và năng lượng Pakistan đã vi phạm nghiêm trọng các nghĩa vụ hợp đồng. Công ty Thổ Nhĩ Kỳ Bayinder cũng có khiếu kiện tương tự về gian lận trong đấu thầu xây dựng xa lộ. Tháng 3 vừa qua, trong một vụ trọng tài tranh chấp về đầu tư, chính phủ Cộng hòa Séc đã bị buộc phải bồi thường 353 triệu USD cho tập đoàn Central European Media (CME) của Hà Lan, do vi phạm HĐTM Hà Lan-Séc. CME cho rằng, Ủy ban Truyền hình Séc đã tước đoạt quyền đầu tư của CME vào Đài Truyền hình TV Nova của Cộng hòa Séc, đối xử bất bình đẳng và không bảo vệ quyền đầu tư của CME. Trên đà thắng lợi của vụ kiện CME, Saluka Investments, một công ty con của tập đoàn tài chính Nomura của Nhật Bản, đã đưa Cộng hòa Séc ra trọng tài ICSID, đòi bồi thường một tỷ USD, do bị phân biệt đối xử trong đầu tư vào ngân hàng quốc doanh đã cổ phần hóa IPB. Nhiều công ty khác cũng toan tính khởi kiện như vậy.
Các vụ tranh chấp trọng tài tại ICSID thường được giữ bí mật giữa các bên. Công chúng không được biết thông tin chi tiết cũng như các bằng chứng. Vì thế, rất khó biết các tranh chấp đã được quyết định như thế nào và chính phủ nên rút kinh nghiệm gì cho những lần sau. Các nhà đầu tư lại thường không sẵn sàng thương lượng với chính phủ, vì khả năng thắng kiện tại ICSID rất cao, do các thành viên hội đồng trọng tài ICSID chủ yếu từ các nước phát triển và không phải hoàn toàn vô tư. Trong năm 2005, chỉ có 20 trong số 68 trọng tài viên được bổ nhiệm là từ các nước đang phát triển. Vì vậy, nhiều khi chính phủ các nước đang phát triển đã chi rất nhiều tiền cho luật sư mà vẫn “tiền mất tật mang”. Chính phủ Cộng hòa Séc, hay nói đúng hơn là người dân Séc, đã chi hơn 10 triệu USD phí luật sư trong vụ kiện CME.
Để tránh “quả búa tạ” ICSID, việc đầu tiên là phải phòng thủ từ xa ngay từ khi ký các HĐTM, đừng nên để những cái bẫy không đáng có, đến khi vào thực tế, Chính phủ mới “ngã ngửa”. Để làm điều này, nên để ý định nghĩa của từ “đầu tư” trong các HĐTM sao cho chúng không quá rộng. Thứ hai là phải rất giỏi về luật và nắm vững nội dung các HĐTM khi chấp thuận hay từ chối một dự án đầu tư, đấu thầu hay chuyển giao công nghệ, vì một dự án khi đã chấp thuận rất khó rút lại, hay một hợp đồng đã ký kết hay “được coi như đã ký” rất khó chấm dứt. Thứ ba là cần cải cách hành chính theo hướng minh bạch và công bằng ở mọi ngành, mọi cấp, vì không ai có thể biết được lúc nào Chính phủ sẽ bị vạ lây (do bị khởi kiện ra ICSID) từ hành vi của một cơ quan nhà nước. Thứ tư là khi xảy ra tranh chấp, Chính phủ phải lôi kéo về phía mình một số tập đoàn đa quốc gia làm “đồng minh”, vì họ sẽ là những tiếng nói có trọng lượng chống lại phía khiếu kiện - là những tập đoàn đa quốc gia khác. Các tập đoàn đa quốc gia không phải lúc nào cũng có lợi ích giống nhau. Việc khai thác mâu thuẫn hay tìm điểm tương đồng về lợi ích là một trong những kỹ năng mà các chuyên viên của Chính phủ cần có. Cuối cùng, nên quan tâm đến vai trò của luật sư trong các phiên hòa giải và tranh chấp. Thật ra, luật sư không chỉ là những người cung cấp tri thức về luật, mà còn là những “quân sư” hoạch định chiến lược và những “cầu nối văn hóa” khi hai bên chưa hiểu nhau. Nhiều khi tranh chấp phát sinh do nhà đầu tư chưa hiểu về văn hóa Việt Nam, hơn là do khó khăn từ phía Nhà nước Việt Nam.
