Hương xoài trên sườn dốc

Chuyển biến nhận thức

Chúng tôi đi dọc quốc lộ 6, về thăm xã Tú Nang. Vượt cầu treo bản Lắc Kén, không khó để tìm đến nhà trưởng bản, kiêm giám đốc Hợp tác xã (HTX) Hương Xoài Hoàng Văn Hoan. Anh Hoan kể: Cách đây 5 năm, nhìn 2,4 ha vườn xoài của xã bỏ hoang, anh đã suy nghĩ rất nhiều, rồi mạnh dạn nhận thầu với giá 15 triệu đồng/năm. Được một người bạn có kinh nghiệm lai ghép cây ăn quả hỗ trợ kỹ thuật, gần 1.000 cây xoài của anh đã được ghép mắt giống xoài Đài Loan ĐL4, ĐL15. Ban đầu người dân trong bản rất ngạc nhiên, không hiểu tại sao xoài bị đốn trơ trụi. Nhưng sau hai năm đốn ghép, giống xoài mới bắt đầu cho thu hoạch, năm 2014 thu bói được hai tấn quả, năm 2015 thu 13 tấn, năm 2016 thu 15 tấn, bán được hơn 300 triệu đồng. Những quả xoài lai to, có quả nặng đến 1,5 kg, hoặc một cây xoài trước đây bỏ hoang thì nay cho thu nhập bốn đến năm triệu đồng đã thật sự thuyết phục bà con dân tộc Thái về hiệu quả kinh tế và cách làm giàu.

Từ mô hình cải tạo vườn xoài của anh Hoan, đến nay 84 hộ dân bản Lắc Kén đều tham gia chương trình cải tạo vườn tạp. Hội Cựu chiến binh bản có ông Hà Văn Lanh, ông Hoàng Văn Tươi, Hội Phụ nữ có chị Hoàng Thị Hương, Vì Thị Sang, Đoàn Thanh niên có anh Hoàng Văn Thinh, Lò Văn Yên đều là những người tích cực vận động gia đình chuyển đổi cách làm ăn. Theo thống kê trong ba năm qua, bản Lắc Kén có 45 ha vốn trồng ngô trên đất dốc đã được chuyển sang trồng xoài. Năm nay, 16 ha ngô tiếp tục được chuyển sang trồng xoài và cây ăn quả khác. Theo trưởng bản Lắc Kén thì 1 ha ngô làm vất vả, nhưng một năm, trừ chi phí cũng chỉ thu khoảng chín đến 10 triệu đồng. Chuyển sang trồng cây ăn quả, có thể thu gấp năm đến 10 lần. Từ đây, cán bộ lãnh đạo huyện, xã ủng hộ, khuyến khích người dân chuyển đổi sản xuất. Cán bộ khuyến nông huyện xuống hướng dẫn kỹ thuật, giới thiệu cây giống giúp bà con. Ở bản Lắc Kén hôm nay, câu chuyện làm ăn đã đi vào bữa cơm, giấc ngủ của người dân, trở nên sống động khác thường.

Sau những thành công bước đầu, anh Hoàng Văn Hoan đã được huyện Yên Châu khuyến khích thành lập HTX kiểu mới nhằm vận động những hộ dân có đất, tâm huyết chuyển đổi diện tích trồng ngô sang trồng cây ăn quả. Huyện giúp hoàn thiện thủ tục thành lập HTX, hỗ trợ 30 triệu đồng đào tạo kỹ thuật và tặng hai máy phay đất. HTX Hương Xoài, gồm 15 thành viên ở hai bản Lắc Kén và Tin Tốc đã ra đời như thế, từ tự phát đến tự nguyện, người dân tin vào cách làm ăn mới.

Xoài tròn (Yên Châu) đã được gắn tem thương hiệu.

Màu xanh che đất dốc

Câu chuyện chuyển đổi sản xuất ở bản Lắc Kén, xã Tú Nang đã trở thành một “hiện tượng”. Sự chuyển động ấy đã được Ban Chấp hành Đảng bộ huyện Yên Châu quan tâm theo dõi. Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng bộ huyện Yên Châu lần thứ 20 (nhiệm kỳ 2015-2020) đã đặt mục tiêu chuyển đổi diện tích trồng ngô sang trồng rừng và cây ăn quả tái cơ cấu ngành trồng trọt theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và sản xuất bền vững.

Ngày 29-9-2016 vừa qua, Ban Thường vụ Huyện ủy Yên Châu ra thông báo thực hiện chủ trương trồng cây ăn quả trên đất dốc tại khu vực đèo Chiềng Đông. Đèo Chiềng Đông, nơi có quốc lộ 6 đi qua, là khu vực rộng lớn gồm những quả đồi đất cao đã bị cạo trọc để trồng ngô. Do độ dốc cao, ở đây năm nào cũng bị mưa lũ xói mòn, rửa trôi, gây ách tắc giao thông. Nhiều năm qua, huyện Yên Châu và tỉnh Sơn La đã đầu tư lớn để trồng rừng, nhưng đều không thành công. Trưởng phòng Kinh tế huyện Yên Châu Nguyễn Văn Điện lý giải: Trồng rừng trên đất đã giao cho người dân, đụng chạm đến nồi cơm của họ thì khó lắm. Nay chủ trương làm cho nồi cơm thêm đầy, thêm to thì bà con ủng hộ, sẽ ổn.

Phương châm chuyển đổi sản xuất khu vực đèo Chiềng Đông lần này là tự người dân làm là chính, huyện chỉ hỗ trợ một phần kinh phí. Nguyên tắc sẽ cân đối bố trí lại diện tích đất manh mún cho liền bờ, liền khoảnh, đất của hộ nào vẫn do hộ đó quản lý, thu hoạch sản phẩm, chỉ liên kết thông qua HTX cùng nhau tổ chức sản xuất, thu hoạch. Trong quá trình tuyên truyền vận động, hộ gia đình nào không muốn trồng cây ăn quả thì huyện sẽ thu hồi đất giao lại cho bản, xã quản lý. Từ chủ trương đúng, biện pháp mạnh, hiệu quả kinh tế rõ ràng cho nên tất cả các hộ dân bản Chai và bản Chủm đã ký cam kết thực hiện.

Khu vực đèo Chiềng Đông rộng 120 ha, trong đó bản Chai có 149 hộ với diện tích 88 ha; bản Chủm 47 hộ, với diện tích 32 ha. Bà con đăng ký trồng 85 ha giống xoài Đài Loan ĐL4, 35 ha giống nhãn chín muộn PHM99.1.1, tổng vốn đầu tư khoảng 10 tỷ đồng, trong đó ngân sách hỗ trợ khoảng 3,2 tỷ đồng, còn lại người dân tự bỏ vốn đầu tư. Cách làm lần này không theo kiểu hô hào, chỉ đạo chung chung như trước. Mô hình trồng cây ăn quả trên đất dốc đèo Chiềng Đông lần này do UBND xã Chiềng Đông làm chủ đầu tư, thông qua các HTX, với các thành viên là hộ gia đình tham gia. Tham vấn kỹ thuật của ngành nông nghiệp, để sản xuất bền vững trên đất dốc buộc phải làm đường đồng mức, đào hố đúng kỹ thuật, bón lót các loại phân trước khi trồng. Huyện phấn đấu trước Tết Nguyên đán Đinh Dậu 2017 sẽ hoàn thành các công đoạn trên để khoảng tháng 3-2017 bắt đầu trồng cây. Trên diện tích cây ăn quả sẽ trồng xen cây dứa, tăng thêm thu nhập. Huyện Yên Châu đã làm việc và ký hợp đồng với công ty xuất, nhập khẩu Đồng Giao (Ninh Bình) tiêu thụ dứa quả cho bà con. Hiện nay huyện đã thành lập ba HTX liên quan đến mô hình trồng cây ăn quả trên đèo Chiềng Đông. Trong đó bản Chai thành lập hai HTX, bản Chủm một HTX làm trung gian liên kết các hộ đầu tư sản xuất và bao tiêu sản phẩm. Bài toán lần này được cân đối, tính toán kỹ sẽ là cơ sở cho chủ trương trồng cây ăn quả trên đất dốc ở Yên Châu thành công. Không bao lâu nữa, màu xanh của cây xoài, nhãn, dứa thay thế cây ngô sẽ phủ kín những quả đồi trọc trên đèo Chiềng Đông. Các đồng chí lãnh đạo huyện Yên Châu nói với chúng tôi, đèo Chiềng Đông sẽ phấn đấu được như mô hình trồng na ở huyện Đồng Mỏ (Lạng Sơn), ai qua Sơn La, Tây Bắc cũng phải dừng nhân, ai về cũng nhớ.

Theo quy hoạch của huyện Yên Châu, lòng chảo vùng thấp, gồm tám xã có độ cao trung bình 400 m so mực nước biển, khí hậu khô nóng sẽ được trồng cây xoài, nhãn, chuối, mận hậu. Vùng cao biên giới, gồm sáu xã có độ cao từ 900 m đến 1.000 m, khí hậu ẩm, mát mẻ dành để trồng cây mận hậu, đào, bưởi, cam, chanh, hồng. Với diện tích cây ngô toàn huyện khoảng 18.000 ha, Yên Châu đang có tham vọng biến một phần diện tích đó sang trồng cây ăn quả trên đất dốc. Về kỹ thuật thì một phần ba diện tích phía đỉnh đồi, núi sẽ được khoanh tái sinh rừng. Người dân vẫn được quản lý, bảo vệ và hằng năm được nhận tiền chi trả môi trường rừng. Hai phần ba diện tích phía dưới sẽ quy hoạch trồng cây ăn quả. Muốn làm được, cần có những giải pháp cụ thể giống như mô hình trồng cây ăn quả ở đèo Chiềng Đông. Lãnh đạo huyện đã tổ chức nhiều chuyến công tác làm việc với các tập đoàn kinh tế, viện nghiên cứu để tìm hướng liên kết làm ăn, hỗ trợ người nông dân. Huyện chủ trương xây dựng mô hình HTX trong mỗi bản, cộng đồng dân cư nhằm liên kết các hộ tổ chức sản xuất, bao tiêu sản phẩm.

Tháng 6-2016 vừa qua, Yên Châu đã tổ chức công bố thương hiệu và trao chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý xoài Yên Châu. Việc Yên Châu chủ động xây dựng thương hiệu, hình thành mô hình HTX kiểu mới, tổ chức làm điểm trồng cây ăn quả trên đất dốc tại đèo Chiềng Đông là những tín hiệu tích cực cho một chủ trương mới đang đi vào cuộc sống.