Năm 1988, khi cầm bản thảo cuốn Từ làng Sen của nhà văn Sơn Tùng, họa sĩ Nguyễn Phú Kim, biên tập mỹ thuật của Nhà xuất bản Kim Đồng đã rất băn khoăn, lo lắng. Trong hồi ký của mình, ông viết: “Có ai hỏi tôi làm biên tập sách nào khó nhất, chắc chắn tôi sẽ trả lời là làm sách về Bác Hồ. Bởi vì Bác là người được nhân dân Việt Nam và bạn bè thế giới tôn kính. Bác là người mà ai từng gặp thường có những cảm xúc rất riêng biệt. Bởi vậy ai cũng muốn được thấy trong tranh một Bác Hồ như mình đã gặp hoặc tưởng tượng”.
Trước đó, sách thiếu nhi đã có những tác phẩm như: bộ minh họa cho bài thơ Theo chân Bác của Tố Hữu, hay truyện tranh Kể chuyện Bác Hồ - do họa sĩ Hà Quang Phương vẽ... nhưng vẫn gặp những ý kiến cho rằng còn thiếu hiện thực, hay quá nệ vào tư liệu.
Với “con mắt xanh” của người biên tập lâu năm, họa sĩ Nguyễn Phú Kim nghĩ ngay tới họa sĩ Lê Lam - người được đào tạo cơ bản và đã có nhiều thành công trong lĩnh vực đồ họa.
Họa sĩ Lê Lam tên thật là Vũ Quốc Ái, sinh năm 1931 tại Đông Anh, Hà Nội. Ông tốt nghiệp Trường Mỹ thuật khóa Kháng chiến (1953); Đại học Mỹ thuật Quốc gia Kiev, Liên Xô (1964). Năm 1966, họa sĩ Lê Lam lên đường vào nam. Chín năm trời sống và sáng tác tại chiến trường miền nam, đối với ông là những năm tháng đáng nhớ nhất trong cuộc đời.
Khi nhận bản thảo cuốn Từ làng Sen, họa sĩ Lê Lam rất hào hứng, dành hết thời gian và tâm sức cho cuốn sách. Ông kể: “Với tôi, vẽ Bác Hồ cần có một cái Tâm. Cái Tâm đó đã được khơi lên từ những ngày Cách mạng Tháng Tám, khi tôi mới 14 tuổi. Và sau này suốt thời gian tôi tham gia kháng chiến chống thực dân Pháp, rồi tham gia chiến đấu ở miền nam, cái tên Hồ Chí Minh đã gắn liền với Tổ quốc. Đó là niềm tin, là động lực để chúng tôi sống, tin tưởng và chiến đấu tới ngày toàn thắng”.
Với gợi ý của nhà văn Sơn Tùng và cũng là mong muốn của họa sĩ, Nhà xuất bản Kim Đồng đã tổ chức một chuyến đi thực tế. Họa sĩ Lê Lam kể: “Đoàn vào Nghệ An, tới làng Sen, tới làng Hoàng Trù quê Bác, tôi tranh thủ ký họa làm tài liệu cho cuốn sách. Trong tôi tràn ngập cảm xúc, những gì ở đây sao thân thiết vô cùng, nó gợi lên những ký ức về quê hương tôi, về bà tôi, mẹ tôi. Đoàn còn vào Huế, tới ngôi nhà 112 Mai Thúc Loan - thành phố Huế (nơi ở của gia đình Bác Hồ trong thời gian 1895-1901), ngôi nhà ông Nguyễn Sĩ Độ ở Dương Nỗ - Phú Vang (nơi cụ Nguyễn Sinh Sắc đưa hai con trai về dạy học từ 1899-1900). Chúng tôi đi gần hết các nơi Bác đã từng sống ở Huế...”.
Những gì thu nhận được trong chuyến đi này trở thành tư liệu quý giá để họa sĩ Lê Lam bắt tay vào thực hiện minh họa cho cuốn sách. Là người rất chắc về hình họa cơ bản, nhưng họa sĩ vẫn luôn phải ký họa khi xây dựng bố cục. Nhà văn Sơn Tùng cùng với biên tập của nhà xuất bản cũng đã đóng góp nhiều ý kiến hay trong việc tạo hình nhân vật cho họa sĩ.
Phần lớn minh họa là các bối cảnh nhỏ như góc ao, cái vườn, góc nhà... tạo nên một không gian ấm cúng, thân thiết. Mỗi bức tranh là một cảm thụ, một thi hứng với một ý tứ đã đúc kết nên hình ảnh trọn vẹn. Những hình ảnh đó đã tạo nên cốt cách, tâm hồn, tư tưởng và chí hướng tìm đường giải phóng dân tộc của chàng trai Nguyễn Tất Thành. Mỗi một minh họa có thể đứng riêng như một tác phẩm độc lập.
Họa sĩ Nguyễn Phú Kim nhớ lại: “... Khi đó, nhân vui chuyện, tôi nói với họa sĩ Lê Lam về chuyện duyệt cuốn sách. Vẽ đã vất vả, mà duyệt sách còn vất vả hơn nhiều. Chắc chắn nhất là anh gửi lên Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh duyệt là yên tâm nhất”.
Họa sĩ Lê Lam kể lại: “Anh Linh biết mình từ hồi mình ở chiến trường miền nam. Khi được sự gợi ý của anh em, mình đã lên văn phòng của anh ấy và đề nghị việc này. Thật đáng mừng là anh ấy nhận lời”.
Cố Tổng Bí thư đã ngắm kỹ những bức vẽ, lắng nghe họa sĩ Lê Lam giới thiệu về từng bức tranh... Ông nói với các cán bộ của Nhà xuất bản rằng, ông muốn sẽ có nhiều sách và tranh về đề tài Bác Hồ cho các em hơn nữa. Ngay sau đó, những bức minh họa của họa sĩ Lê Lam đã được Nhà xuất bản Kim Đồng và Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh trưng bày rộng rãi.
Cuốn sách tranh Từ làng Sen ra đời, đến nay tái bản lần thứ chín. Gần 30 năm trôi qua, hai tác giả của cuốn sách nhỏ Từ làng Sen cũng đã già. Họa sĩ Lê Lam đã vào tuổi 85, nhưng khi nhắc về nghề, ông vẫn tha thiết: “Mình mong rằng thế hệ trẻ sẽ có nhiều người vẽ đẹp hơn, và nhiều cuốn sách hay hơn về đề tài Bác Hồ...”.
| Những hình ảnh đó đã tạo nên cốt cách, tâm hồn, tư tưởng và chí hướng tìm đường giải phóng dân tộc của chàng trai Nguyễn Tất Thành. Mỗi một minh họa có thể đứng riêng như một tác phẩm độc lập. |
