Cuốn sách này được viết bởi một doanh nhân công nghệ, nguyên Tổng Giám đốc FPT, từng nhiều năm giảng dạy môn Tư tưởng Hồ Chí Minh cho sinh viên. Có lẽ chính xuất phát điểm ấy khiến Nguyễn Thành Nam bước vào lịch sử bằng một cách nhìn mới mẻ. Ông không kể lịch sử như chuỗi niên đại nối tiếp nhau, mà nhìn nó trong hành trình tìm kiếm lời giải của một dân tộc trước những biến động khắc nghiệt của thế giới.
Ở Chuyện với Thanh - Lời kể mới về ánh sáng, lịch sử bắt đầu từ sự hoài nghi của người trẻ. “Thanh” - nhân vật trung tâm là một sinh viên không thích môn lịch sử. Và chính sự thờ ơ khi ấy lại tạo nên điểm khởi đầu thú vị. Cuốn sách không giả định người đọc đã yêu lịch sử sẵn, cũng không tìm cách áp đặt cảm xúc. Nó chấp nhận khoảng cách ấy, rồi từng bước lấp đầy bằng đối thoại, bằng những câu hỏi tưởng như rất đời thường nhưng phía sau là cả những tầng sâu của lịch sử dân tộc.
Từ các câu hỏi ấy, cuốn sách gợi mở nhiều vấn đề lớn hơn: Vì sao những năm đầu thế kỷ XX, nhiều phong trào yêu nước thất bại? Vì sao Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh tìm được con đường đi tới thành công? Làm thế nào một dân tộc nhỏ có thể tồn tại giữa các cường quốc? Và vì sao những lựa chọn của lịch sử Việt Nam đã mang đến những thắng lợi vĩ đại của dân tộc ta trong các cuộc chiến tranh giải phóng và xây dựng đất nước?
Cuốn sách được cấu trúc như những cuộc trò chuyện nối tiếp nhau, đi từ câu chuyện chữ Quốc ngữ, các phong trào cải cách, hành trình tìm đường cứu nước của Nguyễn Ái Quốc cho tới những lựa chọn chiến lược của Việt Nam trong thế kỷ XX. Tác giả cho biết ý tưởng viết sách bắt đầu từ những buổi trò chuyện với sinh viên, khi ông nhận ra lịch sử rất khó chạm tới người trẻ nếu chỉ được trình bày như những điều cần ghi nhớ.
Có lẽ vì thế, cuốn sách này mang một giọng điệu riêng: vừa có chiều sâu nghiên cứu, vừa như một cuộc trò chuyện đời thường. Tác giả không giảng giải lịch sử, mà đặt các sự kiện cạnh nhau, nối bằng logic thời cuộc để người đọc tự nhận ra sự vận động phía sau. Ông nhắc lại câu nói của nhà văn Đức Johann Wolfgang von Goethe: “Ai không học được bài học của ba nghìn năm thì chỉ sống lần hồi qua ngày”.
Điều đáng quý là Nguyễn Thành Nam không cố đơn giản hóa lịch sử. Ông vẫn giữ những lớp suy tư, những tranh luận phức tạp, những góc nhìn đa chiều. Nhưng bằng hình thức đối thoại, để lịch sử mềm đi, có hơi thở hơn, có cảm xúc hơn và người đọc không có cảm giác bị/ được “lên lớp”, họ cùng tham gia hành trình tìm hiểu, suy nghĩ của tác giả.
Điểm thú vị nhất ở Nguyễn Thành Nam: ông tiếp cận Hồ Chí Minh bằng tư duy của một người làm quản trị và công nghệ. Trong cuốn sách, có lúc lịch sử được nhìn như bài toán về “thế và lực”, có lúc như nghệ thuật lựa chọn thời cơ, có lúc như câu chuyện xây dựng tổ chức và niềm tin. Nhiều câu chuyện trong tác phẩm diễn đạt gần gũi với đời thường nhưng chứa đựng bên trong là những nguyên lý về quản trị, những quyết sách chiến lược và phát triển.
Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam cho rằng giá trị của cuốn sách nằm ở chỗ Nguyễn Thành Nam không tạo ra một Hồ Chí Minh khác lạ, mà ông giúp chúng ta đi vào một Hồ Chí Minh thân thuộc nhưng sâu sắc và rộng lớn hơn.
Và khi gấp sách lại, điều đọng lại không chỉ là những sự kiện cụ thể, mà là một sự thấm thía rằng, những câu hỏi lớn của lịch sử Việt Nam vẫn chưa bao giờ cũ. Những câu hỏi ấy vẫn đang đặt ra trong cách mỗi người hôm nay đi tìm câu trả lời về tương lai đất nước, về thời đại của mình.
Tác giả Nguyễn Thành Nam là một trong những nhà sáng lập Tập đoàn FPT, nguyên Tổng Giám đốc FPT, nguyên Tổng Giám đốc FPT Software, người sáng lập Đại học trực tuyến FUNiX. Ông giảng dạy môn Tư tưởng Hồ Chí Minh tại Đại học VinUniversity.
