Hệ sinh thái thảo dược tuyệt vời trên đất cát Phú Yên

Từ người gieo mầm trở thành nhà khoa học của nông dân

Năm 1987, vác theo cậu con trai nhỏ chỉ chừng hai tuổi, kỹ sư Lê Thị Tuyết Anh quyết định chọn làng cát Hòa Hiệp, Phú Yên là nơi để dừng chân cho sự nghiệp nghiên cứu và phát triển dược liệu của mình. “Khởi nghiệp” bằng cây dừa cạn, trong cơn hoang mang bất tận trên mảnh đất vốn là vành đai của phi trường Tuy Hòa, gần bãi pháp trường, không một bóng người, kỹ sư Tuyết Anh không ít lần bần thần, mình sẽ làm gì với loại dược liệu này để tạo thành một vựa dược liệu sạch. Nhưng rồi với sự động viên của chồng là kỹ sư sinh học Hoàng Xuân Lâm, cả hai đã khăn gói rời phồn hoa đô thị về mảnh đất hoang sơ này để khai hoang cho vùng dược liệu.

May mắn là điều kiện nước tại làng cát Hòa Hiệp khá tốt, không bị nhiễm mặn và độ mùn dễ cải thiện. Vì thế, những cây dừa cạn cứ thế mà nhanh lớn và được nhân rộng. Hàm lượng hoạt chất của dừa cạn tại Phú Yên cao nhất thế giới, thu hút được nhiều bạn hàng quốc tế như Đức, Nhật, Pháp…

Sau tám năm kiên trì với cây dừa cạn, nữ kỹ sư Tuyết Anh đã biến vùng cát cháy thành “nông trại dược liệu”. Đến năm 1995, trại tiếp tục phát triển và trồng thêm nhiều cây dược liệu ngoại được di thực vào Việt Nam như bụp dấm, phan tả diệp, gừng Nhật Bản, mã đề…

Vườn ươm của Trung tâm bảo tồn nhiều nguồn gen quý hiếm.

Rồi cuộc sống cứ thế mà diễn tiếp với những vườn dược liệu nở rộ. Hơn 15 ha đất cát trắng trước đây đã được phủ một màu xanh tươi bốn mùa hoa lá, bên trong là một phân xưởng sơ chế, tinh chế dược liệu hiện đại. Nữ kỹ sư Lê Thị Tuyết Anh cần mẫn nghiên cứu các loại cây phù hợp với thổ nhưỡng dọc miền trung. Trong khi đó, người bạn đời là kỹ sư Hoàng Xuân Lâm thường xuyên xuất ngoại, đi tìm cơ hội hợp tác xuất khẩu các sản phẩm của Trung tâm.

Bật mí về bí quyết thành công của mình, kỹ sư Tuyết Anh nói, bà và các cộng sự luôn ưu tiên chọn giống và phát triển các loại cây hợp với vùng đất ven biển miền trung. “Đặc biệt, chúng tôi phải né những cây dược liệu của Trung Quốc và phát huy lợi thế của mình là cây xứ nóng”, kỹ sư Tuyết Anh chia sẻ.

Hiện nay Trung tâm có hơn 40 loại cây, trong đó có nhiều loại cây có hoạt chất cao nhất tại đây như dừa cạn hỗ trợ điều trị ung thư, dây thìa canh chữa tiểu đường, lạc tiên tây chữa mất ngủ, diệp hạ châu giúp tăng cường chức năng gan…

Trung tâm cũng đang bảo vệ nguồn gen xáo tam phân có tác dụng phòng tai biến mạch máu não, bảo vệ chức năng gan; sâm Phú Yên chống được virus HIV, chống khối u, chống tăng huyết áp… Trước thực trạng sâm Phú Yên có nguy cơ bị tuyệt chủng, Trung tâm đã nhân giống bằng việc mua cây con về trồng khảo nghiệm, hướng tới trồng đại trà, chế biến sản phẩm sạch, hướng tới xây dựng thương hiệu sâm Phú Yên, giải quyết công ăn việc làm cho người dân.

Những ngày cuối năm, nhóm nghiên cứu Trung tâm Nghiên cứu và Sản xuất dược liệu miền trung đã công bố lại tên khoa học cây cam thảo đá bia. Đây là loài mới đối với thế giới, loài thảo dược đặc hữu, quý hiếm có tên khoa học là Jasminanthes Tuyeanhiae T.B.Tran& Rodda Apocynaceae. “Hiện nay chúng tôi đang kết hợp với Đại học Tổng hợp TP Hồ Chí Minh phân tích một lần nữa chất ngọt có trong cây cam thảo đá bia là chất gì mà cao gấp nghìn lần đường. Chúng tôi cũng đang thực hiện nhân giống, cấy mô cây này”, kỹ sư Tuyết Anh nói.

Bảo tồn dược liệu thông qua thương mại hóa

Ngoài bảo tồn và phát triển nguồn gen của 40 loài cây, Trung tâm của kỹ sư Tuyết Anh còn thực hiện nhiều dự án khoa học của tỉnh như dự án phát triển nông thôn, miền núi trồng diệp hạ châu; đề tài khoa học nghiên cứu phát triển sâm Phú Yên và bảo tồn, nhân giống nhiều loại dược liệu có nguy cơ tuyệt chủng như xáo tam phân, mật nhan… Nhiều dược liệu tại Trung tâm đã đạt tiêu chuẩn GACP-WHO (tiêu chuẩn Thực hành tốt trồng trọt và thu hái dược liệu theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế thế giới) như diệp hạ châu, lạc tiên tây, dây thìa canh.

Khác với nhiều trung tâm khác, thường chỉ trưng bày và lưu trữ các mẫu dược liệu tự nhiên, Trung tâm đã vượt lên trên đó, làm thương mại rất tốt, khuyến khích người dân cùng trồng cây dược liệu để nhân rộng việc bảo tồn nguồn gen mà vẫn mang lại lợi ích kinh tế cho người dân.

Ở tuổi 64, kỹ sư Lê Thị Tuyết Anh vẫn rất nhanh nhẹn. Dắt tôi đi vào vườn ươm dược liệu, nữ kỹ sư chỉ vào khoảng vườn mênh mông cây xanh, xen lẫn màu sắc tím của dừa cạn, màu vàng của đinh lăng, nói: “Chúng tôi không bảo tồn như cách thường làm là từng diện tích 9m. Chúng tôi bảo tồn diện tích thật lớn rồi bán cho người dân. Nếu không bán được, chúng tôi sẽ đầu tư để canh tác. Đấy là cách để có kinh phí làm bảo tồn - bảo tồn thông qua thương mại hóa một cách bền vững. Đến nay, chúng tôi đã bán được rất nhiều vườn dược liệu, giúp tăng thu nhập cho người dân”.

Dược sĩ Nguyễn Thanh Xuân giới thiệu về vườn ươm dược liệu của Trung tâm.

Những điều này cũng phù hợp với những nguyên tắc của BioTrade do tổ chức phi Chính phủ HELVETAS của Thụy Sĩ và Liên minh châu Âu tài trợ với mục đích hỗ trợ trong việc xây dựng các vùng dược liệu sạch. Dự án BioTrade được triển khai tại Việt Nam trong bốn năm bắt đầu từ tháng 4-2016. Mục tiêu của dự án là phát triển 50 chuỗi giá trị dược liệu sạch, an toàn, bền vững.

Nhiều năm qua, Trung tâm và tổ chức BioTrade đã hợp tác với nhau khá bền vững trong việc phát triển các vườn dược liệu sạch theo tiêu chuẩn GACP-WHO. Bà Hoàng Thị Thu Hương, cán bộ điều phối của dự án BioTrade cho biết, "BioTrade đã nghiên cứu nhiều vùng để xây dựng vùng dược liệu sạch, để cùng các doanh nghiệp dược Việt Nam có được nguồn nguyên liệu dược có chất lượng ổn định, đồng thời bảo tồn các cây làm thuốc ở Việt Nam không bị mất nguồn gen quý hiếm thông qua trồng trọt và thu hái bền vững”.

Đến nay, Trung tâm Dược liệu miền trung đã phát triển mạnh nhiều vùng trồng ở Phú Yên và các tỉnh ven biển miền trung, Tây Nguyên… Trong đó, có các loại cây đã đạt tiêu chuẩn GACP-WHO như diệp hạ châu, cỏ tần lá, dừa cạn, dây thìa canh. Sản phẩm dược liệu của trung tâm trở thành nguyên liệu chính cho các công ty dược uy tín trong nước sản xuất viên nang Vg5, viên nang Hamega, viên nang diệp hạ châu… Các sản phẩm này cũng được xuất khẩu sang các thị trường Đức, Pháp, Nhật, Đài Loan (Trung Quốc), Hungary…

Hơn 30 năm khai hoang, giờ đây, vợ chồng kỹ sư Lê Thị Tuyết Anh - Hoàng Xuân Lâm đang dần tạm gác lại hành trình dài nghiên cứu, tìm kiếm và bảo tồn những dược liệu quý. Cậu con trai Hoàng Xuân Quý, giờ đã đủ chững chạc để kế tiếp sự nghiệp bảo tồn và phát triển nguồn gen của 40 loài cây thuốc quý hiếm tại Phú Yên và ven biển miền trung tại Trung tâm Nghiên cứu và Sản xuất Dược liệu miền trung.

Hơn 30 năm qua, kỹ sư Lê Thị Tuyết Anh và Trung tâm Nghiên cứu và sản xuất Dược liệu miền Trung nhận được nhiều bằng khen, kỷ niệm chương của địa phương, các bộ, ngành Trung ương như: Bằng khen của Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh (tháng 7-2011); Bằng khen của Chủ tịch UBND tỉnh Phú Yên (9-2011); Bằng khen của BCH Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam về thành tích nêu gương lao động sáng tạo trong phong trào thi đua xây dựng và bảo vệ Tổ quốc năm 2000; Bằng khen của Bộ trưởng Y tế cho thành tích xuất sắc trong công tác Bảo tồn nguồn gen cây thuốc (tháng 2-2014). Kỷ niệm chương “Vì sự nghiệp khoa học và công nghệ” của Bộ trưởng KH-CN (năm 2000); Kỷ niệm chương “Vì sức khỏe nhân dân” của Bộ trưởng Y tế (năm 2006)…