Hai mặt của thức ăn đường phố

Các loại hình thức ăn đường phố

TAÐP gồm các loại thức ăn, đồ uống được chế biến hay bán trên đường phố và ở những nơi công cộng với mục đích dùng để ăn ngay hoặc ăn sau đó, nhưng không có chế biến hoặc xử lý tiếp. Như vậy, các loại hình TAÐP có thể phân loại như sau: theo hình thức chế biến gồm chế biến trước và chế biến tại chỗ bán; theo địa điểm - cố định và không cố định, với các hình thức bán tại vỉa hè, trên đường phố, tại các địa điểm công cộng ngoài trời; theo mục đích sử dụng - dùng để ăn ngay tại chỗ hoặc mua về rồi ăn trong ngày; và theo dạng kết hợp một trong các loại hình nêu trên. Tại các nước phát triển, các nhà hàng, quán ăn trong nhà (chỉ để kinh doanh) dọc các phố, không được gọi là loại hình kinh doanh TAÐP. Nhưng ở Việt Nam, nhiều quán ăn, quầy hàng ăn có địa điểm cố định trong nhà nằm dọc các đường phố, đường giao thông thường bày bán ngay trước cửa nhà, cho nên cũng có thể coi là một loại hình kinh doanh TAÐP. Những cơ sở này còn thường vừa là điểm chế biến, kinh doanh và vừa là nơi sinh hoạt của các hộ kinh doanh. Như vậy, TAÐP của Việt Nam có các loại hình đa dạng hơn, cộng với sự kiểm soát lỏng lẻo của chính quyền và các lực lượng thanh tra chuyên ngành, một số loại hình TAÐP trở nên nguy hiểm với sức khỏe cộng đồng nhất là đối với những người chủ quan và thiếu kiến thức về vệ sinh thực phẩm.

Hai mặt của thức ăn đường phố

TAÐP là một hiện tượng kinh tế - xã hội không thể tránh khỏi, vì nó gắn liền với quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa và cơ chế thị trường với sự tham gia của nhiều thành phần kinh tế. Nhất là nhóm những người tiêu dùng không làm việc, sinh hoạt tại nhà ngày càng gia tăng và không ít những người cung cấp TAÐP là người thiếu ý thức về vệ sinh thực phẩm. TAÐP mang lại lợi ích không thể phủ nhận cho người kinh doanh và cộng đồng, đồng thời cũng tiềm tàng các nguy cơ đối với sức khỏe người tiêu dùng.

Một mặt, TAÐP thường là nguồn thực phẩm rẻ tiền, tiện lợi và đôi khi cũng giàu dinh dưỡng cho người nghèo ở đô thị và nông thôn, như trứng gia cầm, trứng vịt lộn, ốc, ếch, mực, ghẹ,... đã nấu chín. Nó cũng còn là nguồn thực phẩm đa dạng, lạ miệng, khoái khẩu và là cơ hội thưởng thức, thư giãn với các tập quán ẩm thực cho khách du lịch trong và ngoài nước. Nó là cơ hội tạo ra việc làm và đem lại nguồn thu nhập đáng kể cho số lớn người lao động có vốn liếng ít ỏi, nhất  là phụ nữ và người không có nghề nghiệp dễ kiếm việc làm, thậm chí là bước khởi đầu cơ nghiệp cho không ít người có năng khiếu thương mại và nấu nướng, từ đó tích lũy đủ vốn  để kinh doanh lớn hơn.

Mặt khác, những mặt trái của TAÐP cũng đặt ra một số vấn đề nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng và sự quản lý của Nhà nước. Những người chế biến, bán rong TAÐP thường là nghèo, trình độ hạn chế, ít kiến thức về các biện pháp xử lý thực phẩm sao cho an toàn, thiếu các điều kiện tối thiểu bảo đảm an toàn thực phẩm như: trang bị dụng cụ chế biến, bảo quản không đủ, các bao gói và dụng cụ ăn uống không hợp vệ sinh, nhất  là thiếu nước sạch để rửa dụng cụ cho nên sử dụng lại nhiều lần, lau qua loa v.v. Ðồng thời, cộng đồng chưa nhận thức hết các mối nguy hiểm từ một số loại TAÐP có nguy cơ cao hoặc không đề phòng vì "khuất mắt trông coi",v.v. Thí dụ, không ít thức ăn được chế biến có sử dụng phụ gia không tinh khiết hoặc phụ gia tinh khiết, an toàn nhưng quá liều; bánh mì pa-tê bày trong tủ kính suốt từ sáng đến tối; thức ăn chín bày bán trên hè phố, đường giao thông bị nhiễm bụi, ruồi,v.v. Nhiều thứ thức ăn bị nhiễm bẩn bởi bàn tay và nước bọt của cả người bán và người mua như: cười nói vô tư, ha hả; trao đổi tiền giấy bẩn rồi dùng tay trần bốc thực phẩm,v.v.  Còn khó khăn trong kiểm soát các nguy cơ từ TAÐP cũng không ít đối với lực lượng thanh tra chuyên ngành có quyền xử phạt vi phạm hành chính. Khó khăn đáng kể nhất là số lượng các hoạt động mua bán TAÐP quá lớn, đa dạng, cơ động và một số có tính chất tạm thời, mùa vụ, thậm chí kinh doanh ngoài giờ hành chính trong khi thanh tra viên chỉ có một vài người "đóng đô" tại trung tâm các tỉnh, thành phố lại thường xuyên bận rộn bởi các vụ khiếu nại, tố cáo không chỉ từ người tiêu dùng mà còn từ trong chính nội bộ ngành.

Giải pháp nào giữ vệ sinh thức ăn đường phố?

Vì sự đa dạng, phức tạp của TAÐP và sự bất cập trong quản lý của các lực lượng thanh tra có thẩm quyền, chính quyền cấp xã, phường cần phải  ra tay thật sự, huy động được sự tham gia của các lực lượng công an, giao thông công chính, cũng như phát huy vai trò tự quản của các tổ dân phố, phụ nữ, thanh niên,... để gắn vấn đề bảo đảm an toàn thực phẩm với phong trào bảo đảm văn minh, trật tự đường phố. Tuy nhiên, Bộ Y tế cần có chỉ thị hoặc văn bản hướng dẫn chính quyền các cấp chỉ đạo, đôn đốc các ngành, các lực lượng liên quan thực hiện cho bằng được nhiệm vụ của mình; xã hội hóa vai trò tự quản của quần chúng nhân dân. Theo chúng tôi nên có thêm hai giải pháp sau:

Thứ nhất, các cơ quan thông tin đại chúng, các ngành, đoàn thể liên quan hoặc có quan tâm tham gia công tác tuyên truyền, theo dõi, giám sát việc thực hiện các giải pháp bảo đảm vệ sinh, văn minh thức ăn đường phố; tố giác các tổ chức, cá nhân có hành vi sai phạm, tiêu cực và nêu các tấm gương, điển hình tích cực.

Thứ hai, theo mô hình của những nước có kinh nghiệm về vấn đề này, các công dân trên 18 tuổi và có trình độ văn hóa hết trung học phổ thông trở lên, có thể đăng ký tham gia các khóa tập huấn ngắn hạn tập trung về vệ sinh và an toàn thực phẩm do ngành y tế tổ chức nhằm huy động các "Giám sát viên tình nguyện" tham gia các tổ kiểm tra, giám sát an toàn thực phẩm đối với thức ăn đường phố ở trên địa bàn xã, phường đang đăng ký thường trú.