Gắn đào tạo nghề với sinh kế bền vững ở Sơn La

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn, những năm qua tỉnh Sơn La đã tập trung chỉ đạo triển khai đồng bộ các chương trình, chính sách về đào tạo nghề. Ủy ban nhân dân tỉnh đã giao các sở, ngành tham mưu xây dựng kế hoạch, tổ chức thực hiện đào tạo nghề theo các chương trình mục tiêu quốc gia, như Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021-2025, Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030. Cùng với đó là các kế hoạch đào tạo nghề cho thanh niên là bộ đội xuất ngũ, người khuyết tật, hỗ trợ đào tạo cho lao động trong doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Điểm đáng chú ý là các chương trình đào tạo nghề tại Sơn La không được triển khai theo hướng dàn trải, mà được lồng ghép, tích hợp với nhiều chính sách khác nhằm nâng cao hiệu quả. Tỉnh đã chỉ đạo gắn đào tạo nghề với giải quyết việc làm, nhất là đối với người lao động bị thu hồi đất; đồng thời lồng ghép các nội dung của Quyết định số 1446/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về đào tạo, đào tạo lại, nâng cao kỹ năng nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Hệ thống cơ chế, chính sách ưu tiên, ưu đãi cho người học cũng từng bước được hoàn thiện, tạo hành lang pháp lý cho việc tổ chức đào tạo ở các trình độ từ cao đẳng, trung cấp đến sơ cấp.

Đồng chí Tráng Thị Xuân, Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban nhân dân tỉnh Sơn La, cho biết: Nhờ cách làm đồng bộ, trong giai đoạn từ năm 2022 đến đầu năm 2025, toàn tỉnh đã tổ chức đào tạo cho hơn 58.400 lao động ở nhiều trình độ khác nhau. Trong đó, gần 40.000 người được đào tạo ở trình độ sơ cấp, các khóa ngắn hạn dưới 3 tháng, chủ yếu tập trung vào chuyển giao kỹ thuật, nâng cao kỹ năng sản xuất hoặc định hướng tham gia thị trường lao động tại các khu công nghiệp. Đây là hướng đi phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương, khi phần lớn lao động là người dân tộc thiểu số, trình độ còn hạn chế, cần các khóa học ngắn, thiết thực.

Tỷ lệ lao động qua đào tạo của Sơn La hiện đạt 63%, trong đó tỷ lệ có bằng cấp, chứng chỉ đạt 28%. Những con số này không chỉ phản ánh sự gia tăng về quy mô đào tạo, mà còn cho thấy sự chuyển biến về chất lượng nguồn nhân lực, từng bước đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

Riêng trong năm 2024, công tác đào tạo nghề nông nghiệp đạt kết quả vượt kế hoạch với hơn 20.600 người được đào tạo. Nội dung đào tạo tập trung vào các lĩnh vực gắn trực tiếp với sản xuất tại địa phương, như trồng trọt, chăn nuôi, sơ chế nông sản. Sang 6 tháng đầu năm 2025, đã có thêm 1.309 lao động được đào tạo nghề nông nghiệp, chủ yếu ở trình độ sơ cấp; đồng thời hơn 5.000 lao động nông thôn có việc làm mới. Điều này cho thấy định hướng gắn đào tạo với giải quyết việc làm và nâng cao thu nhập đã phát huy hiệu quả rõ rệt.

Một trong những yếu tố quan trọng tạo nên kết quả tích cực là sự chủ động đổi mới của các cơ sở giáo dục nghề nghiệp. Thay vì giảng dạy nặng về lý thuyết, các cơ sở đã điều chỉnh chương trình theo hướng tích hợp giữa lý thuyết và thực hành, chú trọng kỹ năng nghề nghiệp. Danh mục ngành nghề đào tạo cũng được thiết kế linh hoạt, bám sát điều kiện thực tế, từ trồng trọt, chăn nuôi, sửa chữa máy nông nghiệp đến cơ khí nhỏ, khởi nghiệp nông thôn… phù hợp với tập quán sản xuất và đời sống của đồng bào dân tộc.

Đồng chí Phan Quý Dương, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân huyện Phù Yên, thông tin: Cùng với đào tạo, công tác tư vấn, hướng nghiệp cũng được đẩy mạnh, đưa đến tận các bản, làng và trường phổ thông dân tộc nội trú. Qua đó, học sinh được tiếp cận sớm với các lựa chọn nghề nghiệp, hiểu rõ năng lực bản thân và điều kiện gia đình, từ đó có định hướng phù hợp, tránh tình trạng học xong nhưng không có việc làm.

Trao đổi với anh anh Cà Văn Cử, người dân tộc Thái ở xã Mường Bú, là một ví dụ điển hình. Từng tham gia lớp sửa chữa xe máy, nhưng sau khi được học lớp trồng cây ăn quả, anh đã mạnh dạn chuyển hướng sản xuất. Với hơn 2 ha đất, anh đầu tư trồng mít Thái, xoài, na, ổi, nhãn ghép, đồng thời kết hợp nuôi cá, nuôi lợn. Nhờ áp dụng kỹ thuật được học, cải tạo đất và lựa chọn giống phù hợp, mô hình của gia đình anh trong năm 2024 đạt doanh thu gần 400 triệu đồng, sau khi trừ chi phí lãi khoảng 60%. Đây không chỉ là câu chuyện về thu nhập, mà còn cho thấy sự thay đổi trong tư duy sản xuất của người lao động.

Tương tự, chị Vì Thị Xuân, người dân tộc Thái ở huyện Phù Yên, sau khóa đào tạo nghề may kéo dài 3 tháng tại một nhà máy may trên địa bàn, đã trở thành công nhân chính thức với mức lương ổn định từ 5 đến 6 triệu đồng mỗi tháng, được hưởng đầy đủ chế độ bảo hiểm. Hiện nay, gia đình chị có nguồn thu nhập ổn định nhờ kết hợp làm việc tại nhà máy với sản xuất nông nghiệp và chăn nuôi tại gia đình. Những mô hình như vậy đang ngày càng nhiều, góp phần khẳng định hiệu quả thiết thực của công tác đào tạo nghề.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, công tác đào tạo nghề tại Sơn La vẫn còn không ít khó khăn, hạn chế. Việc gắn kết giữa đào tạo và thị trường lao động chưa thực sự chặt chẽ; chất lượng đào tạo ở một số ngành kỹ thuật còn thấp; đội ngũ giáo viên, nhất là trong các lĩnh vực công nghệ mới còn thiếu; cơ sở vật chất của nhiều cơ sở đào tạo chưa đáp ứng yêu cầu đổi mới. Sự tham gia của doanh nghiệp trong quá trình đào tạo và sử dụng lao động có tay nghề còn hạn chế. Công tác khảo sát, dự báo nhu cầu đào tạo ở một số nơi chưa sát thực tiễn, dẫn đến việc tổ chức lớp học thiếu linh hoạt.

Trước yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới, tỉnh Sơn La xác định cần đổi mới căn bản tư duy đào tạo nghề. Theo đồng chí Tráng Thị Xuân, Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban nhân dân tỉnh, trọng tâm trong thời gian tới là chuyển từ đào tạo theo khả năng sẵn có sang đào tạo theo nhu cầu của thị trường; từ đào tạo đơn lẻ sang mô hình gắn kết chặt chẽ với việc làm bền vững.

Trên cơ sở đó, tỉnh Sơn La đặt mục tiêu đến năm 2025, tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt 65%, trong đó tỷ lệ có bằng cấp, chứng chỉ duy trì ở mức 28%. Để đạt được mục tiêu này, nhiều giải pháp đồng bộ đã được đề ra, như tăng cường phân luồng học sinh sau trung học cơ sở và trung học phổ thông vào học nghề; mở rộng các hình thức đào tạo ngắn hạn, linh hoạt, phù hợp với điều kiện của người lao động; xây dựng mạng lưới cơ sở giáo dục nghề nghiệp gắn với doanh nghiệp và thị trường lao động.

Bên cạnh đó, tỉnh Sơn La tiếp tục đẩy mạnh công tác tư vấn, hướng nghiệp đến vùng sâu, vùng xa; phát triển các mô hình đào tạo nghề kết hợp xuất khẩu lao động đến các thị trường ổn định, thu nhập cao. Đồng thời kiến nghị Trung ương quan tâm bố trí nguồn lực đầu tư đồng bộ cho hệ thống giáo dục nghề nghiệp, có chính sách đặc thù đối với người học là đồng bào dân tộc thiểu số và lao động ở vùng đặc biệt khó khăn.

Từ thực tiễn triển khai tại Sơn La có thể thấy, khi đào tạo nghề được đặt đúng vị trí, gắn chặt với nhu cầu của người dân và thị trường lao động, thì sẽ tạo ra những chuyển biến rõ nét, bền vững. Không chỉ góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đào tạo nghề còn mở ra cơ hội việc làm, cải thiện thu nhập, giúp người dân chủ động vươn lên thoát nghèo.

Trong hành trình phát triển, Sơn La đang từng bước khẳng định cách làm phù hợp, lấy người lao động làm trung tâm, lấy nhu cầu thực tiễn làm định hướng. Đây chính là nền tảng quan trọng để xây dựng nguồn nhân lực chất lượng, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững trong những năm tới.