Dưa hấu - một vị thuốc dân gian

Dưa hấu thân mềm, mọc bò, thân có lông nhất là ở ngọn và các đốt. Lá xẻ thùy ba đến năm, xẻ sâu, mỗi thùy cũng lại chia thùy nữa. Tua cuốn có hai, ba nhánh. Hoa đơn tính, cùng gốc, mầu vàng, to. Hoa đực đơn độc, đài hình chuông, tràng năm, nhị ba (do bốn nhị dính từng đôi, một cái rời). Hoa cái có đài, tràng giống hoa đực, ba nhị lép dạng chi, bầu dưới. Ba ô, vòi nhị ngắn, ba đầu nhụy hình thận dày, quả hình cầu hay hình trứng, vỏ nhẵn bóng, mầu lục đen, nhiều khi có vân sẫm, đường kính có tới 30-40 cm, thịt quả đỏ hay vàng đỏ chứa nhiều nước, ngọt, hạt dẹt, bóng láng hay nhám mờ, mầu đen nhạt hay đỏ.

Dưa hấu được dùng rộng rãi ở miền bắc và miền nam và ở nhiều nước nhiệt đới. Người ta trồng dưa hấu để lấy quả, hạt được thu nhặt làm thực phẩm. Mùa quả ở miền bắc từ tháng tư đến tháng bảy, ở các tỉnh miền nam từ tháng một đến tháng ba, tháng tư (trước và sau Tết Âm lịch). Tuy nhiên việc sử dụng một số bộ phận của dưa hấu làm thuốc ít được chú ý, có nơi đã dùng vỏ quả giữa của dưa hấu với tên Tây Qua thủy - Mesocarpium Citrulli. Vỏ dưa được cạo bỏ lớp vỏ quả giữa mà dùng. Ngoài ra người ta còn dùng lớp vỏ xanh phơi khô với tên Tây Qua bì - Exocarpiun Citrulli.

Hạt dưa hấu cũng được phơi khô rang chín mà ăn hay làm nhân bánh kẹo. Quả dưa được dùng chủ yếu làm thức ăn bổ và mát vào mùa hè.

Tại Ma-rốc (bắc châu Phi) người ta dùng dưa hấu chế thành một thứ rượu uống. Cách làm như sau: khoét một mảng vỏ hình nêm của dưa hấu rồi đổ vào một ít mật, thêm ít men rượu, đậy nắp nêm và vùi vài ngày trong một đống ngũ cốc sau ít ngày trong quả dưa hấu sẽ xuất hiện một thứ nước uống có thể gây say như rượu. Tại Malaysia, nước ép rễ dưa hấu thu được dùng để cầm máu sau khi đẻ hay sau khi bị sảy thai.

Theo y học cổ truyền: dưa hấu có vị ngọt, tính hơi hàn, có tác dụng thanh thử, giải nhiệt, lợi tiểu, dùng trong những trường hợp huyết áp cao, bàng quang nhiệt, đái buốt, viêm thận, phù thũng, vàng da, đái đường, say rượu, cảm sốt, phiền khát. Người ta thường dùng 10-40g vỏ quả giữa hay vỏ quả ngoài dưa hấu thêm nửa lít nước vào đun sôi trong 15 phút rồi uống thay nước trong ngày.

Kinh nghiệm dân gian có một số đơn thuốc bằng vỏ dưa hấu.

Chữa ỉa chảy: Vỏ dưa hấu khô 20g, nước 500ml sắc còn 300ml, chia ba, bốn lần uống trong ngày.

Chữa cảm sốt, đầu váng, mắt hoa, nhiều mồ hôi: Tây Qua bì 20g, hoa hay cành Kim ngân 20g, Trúc diệp 10g nước 500ml, đun sôi 15 phút chia ba lần uống trong ngày.