Bài 1: Gian nan “giành” lại di tích
Đứng tại khu vực trung tâm phố cổ và đi về bất cứ hướng nào, chỉ một vài trăm mét, ta lại gặp một di tích. Do dân số đông, cùng với những biến động của lịch sử, nhiều di tích bị lấn chiếm làm chỗ ở hay bán hàng. Quận Hoàn Kiếm đã di dời, tu bổ hàng chục di tích. Song, việc “giành” lại di tích ở phố cổ Hà Nội còn nhiều gian nan.
Nhiều di tích như: Đình Kim Ngân, chùa Vĩnh Trù, chùa, đình Đông Thành… được quận Hoàn Kiếm thực hiện di dời cư dân để tu bổ di tích. Nhưng vẫn còn nhiều di tích bị lấn chiếm.
Nỗ lực trả lại cảnh quan
Những ngày giữa tháng 7, công trường thi công dự án tu bổ đình Hà Vỹ (số 11 phố Hàng Hòm) ngổn ngang công việc. Đơn vị thi công đang nỗ lực để có thể khánh thành ngôi đình cổ vào tháng 4/2023. Đây là di tích mới nhất trên địa bàn phố cổ được triển khai tu bổ. Nghe thì đơn giản, nhưng để có được ngày hôm nay là cả một câu chuyện dài. Đình Hà Vỹ từng là nơi cư trú của bốn hộ dân hàng chục năm qua. Mặt tiền ngôi đình bị hai hộ gia đình lấn chiếm làm nơi bán hàng, chỉ để lại một lối đi rất hẹp với ngổn ngang đồ đạc. Thậm chí, có gia đình còn xây cả nhà vệ sinh ngay sát đình. Phải mất nhiều năm kết hợp vận động, tuyên truyền với đền bù hỗ trợ, UBND quận Hoàn Kiếm mới có thể giải phóng mặt bằng để triển khai dự án.
Với diện tích chỉ khoảng 82ha, nhưng khu phố cổ Hà Nội có 121 di tích các loại, với 25 di tích quốc gia. Sau năm 1954, do những khó khăn về chỗ ở, nhiều gia đình “mượn” các đình, chùa làm nơi ở tạm. Quá trình “tạm” ấy cứ kéo dài mãi. Bên cạnh đó, do công tác quản lý còn chưa sát sao, nhiều di tích bị lấn chiếm, thu hẹp. Với chủ trương đẩy mạnh bảo tồn, ngay từ thời điểm Phố cổ Hà Nội được công nhận là Di tích quốc gia, UBND quận Hoàn Kiếm đã đẩy mạnh việc di dời các hộ dân nhằm khôi phục di tích, nhất là trong giai đoạn từ Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long-Hà Nội đến nay.
Tại nhiều di tích như: Đình Kim Ngân (phố Hàng Bạc), đền Quan Đế (phố Hàng Buồm), quán chùa Huyền Thiên (phố Hàng Khoai), chùa Vĩnh Trù (phố Hàng Lược), chùa Kim Cổ (phố Đường Thành)… quận đã di dời hàng chục gia đình và những di tích này đã trở thành những điểm du lịch hấp dẫn. Điển hình trong số đó là đình Kim Ngân. Một thời, ngôi đình này có đến 25 hộ gia đình sinh sống, hiện giờ là một điểm đến được đưa vào khai thác trong nhiều tour du lịch phố cổ Hà Nội.
Sắp tới, đình Trung Yên (số 10 ngõ Trung Yên) cũng được đầu tư, tu bổ sau khi UBND quận Hoàn Kiếm hoàn thành công tác giải phóng mặt bằng. Bà Lê Thị Sâm, người trông nom đình Trung Yên chia sẻ: “ Gia đình tôi gắn bó với ngôi đình hàng thế kỷ nay. Ông nội tôi vốn là người hương khói cho ngôi đình, bây giờ đến lượt tôi. Những năm trước đây, tầng 1 ngôi đình có ba gia đình cư trú. Gian thờ cúng vỏn vẹn mấy chục mét vuông ở tầng 2. Giờ được tu bổ, bản thân tôi cũng như nhân dân trong phường hết sức phấn khởi”.
Còn nhiều thách thức
Mặc dù vậy, công cuộc giành lại di tích trong khu phố cổ còn rất gian nan. Phố Hàng Bạc có hai ngôi đình là: Trương Thị và Kim Ngân, ra đời trong cùng khoảng thời gian, thờ chung một vị là thần Hiên Viên, ông tổ trăm nghề. Nhưng nếu đình Kim Ngân đã được tu bổ, tôn tạo, thì đình Trương Thị hầu như không ai biết đến.
Theo các tư liệu lịch sử, vào thời điểm được trùng tu lớn năm 1814, ngôi đình vẫn còn quy mô lớn nhất ở phố cổ với diện tích khoảng 875m2, nhưng ngôi đình hiện chỉ còn lại một gian thờ rộng khoảng 20m2. Đình Trương Thị nay là nơi ở của 35 hộ gia đình. Những ngôi nhà cao tầng mọc lên “kẹp” chặt không gian thờ tự khiến quanh năm ngôi đình không có ánh mặt trời. Các cấu kiện gỗ đều đã mục ruỗng và trong tình trạng sắp sập.
Phường Hàng Đào có sáu di tích bị lấn chiếm làm chỗ ở tồn tại dai dẳng nhiều năm nay. Một trong những di tích bị lấn chiếm nhiều nhất là đình Hoa Lộc Thị. Ngôi đình được người làng Đan Loan (huyện Bình Giang, Hải Dương) khi về kinh đô buôn bán tơ lụa thờ vọng thành hoàng làng, vốn tổ nghề nhuộm vải. Di tích này thể hiện lịch sử con phố Hàng Đào. Nhưng không ai nhận ra di tích xưa ở số 90 Hàng Đào. Toàn bộ tầng 1 là nơi ở của sáu hộ gia đình. Đình chỉ còn một gian thờ nhỏ ở tầng 2. Phải chật vật đi qua cửa hàng mới có thể đến được di tích.
Bí thư Chi bộ tổ dân phố số 4 Ngô Thị Phú chia sẻ: “Khu vực phố cổ chật chội, tổ dân phố không có nơi sinh hoạt, hội họp, nên địa phương rất mong mỏi di tích được khôi phục để có không gian cho hoạt động tâm linh, cũng như hoạt động cộng đồng. Muốn khôi phục thì phải di dân. Nhưng đây là vấn đề thật sự khó khăn. Nhiều gia đình đã ở trong di tích mấy chục năm rồi”.
Phó Trưởng ban thường trực Ban Quản lý Phố cổ Hà Nội Đặng Đình Bằng cho biết, chỉ riêng các di tích có yếu tố tín ngưỡng, tâm linh, trên địa bàn khu phố cổ hiện có 30 di tích với 152 hộ dân (khoảng 530 nhân khẩu) sinh sống. Chưa kể 40 di tích không có yếu tố tín ngưỡng, đang là nơi cư trú của hàng trăm hộ dân khác. Dù đây là nhóm thuộc diện di dân bắt buộc, nhưng việc di dời rất khó khăn. Ngoài ra, nhiều di tích trong khu phố cổ còn bị xâm hại, được dùng làm chỗ trông xe, chỗ bán hàng… Việc xử lý cũng gặp nhiều khó khăn. Giá trị của các di tích thì đã rõ. Nhưng để trả lại vẻ đẹp xưa, vẫn là một hành trình gian nan.
(Còn nữa)
