Ðời sống văn hóa ngày càng phong phú, đa dạng

Trong công cuộc đổi mới của đất nước, Ðảng và Nhà nước đánh giá cao vai trò, vị trí của văn hóa, xác định văn hóa vừa là động lực vừa là mục tiêu của sự phát triển, là nền tảng tinh thần của xã hội.

Nghị quyết T.Ư 5 (Khóa VIII) và Kết luận Hội nghị T.Ư 10 (Khóa IX) về việc xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc đã khẳng định điều đó. Từ những nhận thức và chủ trương quan trọng này, văn hóa đã ngày càng phát triển đồng hành với kinh tế. Mặc dù nền kinh tế nước ta còn nhiều khó khăn nhưng việc xây dựng nền văn hóa vẫn luôn luôn được quan tâm, chú trọng.

Phong trào toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa đã lôi cuốn mọi tầng lớp nhân dân khắp các vùng, miền trong cả nước tham gia. Trong phong trào này, những giá trị văn hóa truyền thống từ nghìn xưa được bảo tồn và phát huy. Ðến làng quê nào ở vùng đồng bằng, hoặc thôn bản nào ở miền núi, chúng ta cũng đều bắt gặp những lễ hội truyền thống thật tưng bừng đáp ứng nhu cầu văn hóa của nhân dân từ thuở xa xưa. Các lễ hội tôn vinh những anh hùng dân tộc, những người có công với dân, với nước trong nghi lễ cúng tế trang nghiêm, trong những ngày hội náo nhiệt với các trò chơi, diễn xướng văn nghệ dân gian đậm đà bản sắc dân tộc.

Cùng với lễ hội là việc giữ gìn và tu bổ 2.837 di tích lịch sử, văn hóa và thắng cảnh đã được công nhận của cả nước. Chúng ta rất tự hào khi các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể: Huế, Hội An, Hạ Long, Mỹ Sơn, Phong Nha - Kẻ Bàng,  Nhã nhạc cung đình Huế, Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên... đã trở thành di sản văn hóa thế giới.

Kinh tế phát triển, tốc độ đô thị hóa rất nhanh, các phương tiện thông tin hiện đại như máy thu hình, radio, băng đĩa nhạc, đĩa hình, internet không những tràn ngập ở đô thị còn ùa về nông thôn, miền núi. Còn nhớ cách đây không lâu ở làng, nhà nào có máy thu hình là quý lắm, tối tối bà con đến xem nhờ giống như một rạp  chiếu phim, nay đã trở nên phổ biến, nhiều làng hầu hết các nhà đều có máy thu hình.

Ðến các tỉnh miền núi ở Tây Bắc, Việt Bắc, các vùng Tây Nguyên, đồng bằng Nam Bộ đã có thể xem được nhiều kênh truyền hình của trung ương. Các cô thôn nữ ngày nay đâu chỉ quần đen áo cánh mà cũng ăn mặc đẹp, đi xe máy chẳng kém người thị thành. Trong nhiều làng xóm, khu dân cư vẫn giữ được thuần phong mỹ tục, tình làng nghĩa xóm bền chặt. Trong mỗi nhà, bàn thờ tổ tiên vẫn ấm áp khói hương, nền nếp gia phong, trên kính dưới nhường, hiếu thảo với ông bà cha mẹ, vợ chồng thuận hòa, anh em đoàn kết. Những tinh hoa văn hóa của cha ông được giữ gìn, trân trọng. Ðó là kết quả của phong trào xây dựng làng văn hóa, khối phố văn hóa, gia đình văn hóa. Tính đến nay cả nước đã có 12.824.392 gia đình đạt danh hiệu Gia đình văn hóa đạt tỷ lệ 73,39%; 42.929 Làng văn hóa, Khu phố văn hóa, đạt tỷ lệ 53,45%.

Vốn văn hóa nghệ thuật của đại gia đình 54 dân tộc anh em được bảo tồn và đua nhau khoe sắc. Ðến vùng Tây Bắc xốn xang trong những vòng xòe của người Thái và ngỡ ngàng trước vòng xòe hàng nghìn người như đóa hoa ban khổng lồ trong ngày hội Mường Lò mới đây, tiếng khèn, tiếng sáo của người Mông vang vọng núi rừng, tiếng đàn tính của người Tày da diết, những điệu múa rực rỡ sắc mầu trong trang phục các dân tộc. Ðến Tây Nguyên, tiếng cồng chiêng vang vọng trong các nhà rông văn hóa, trong những ngày hội...

Nghệ thuật các dân tộc thiểu số không chỉ được thể hiện ở vùng núi mà còn về tận thủ đô trong Những ngày văn hóa Tây Nguyên, Chăm, Khmer ở Nam Bộ, Tây Bắc... được tổ chức vào những năm gần đây tại Hà Nội.

Có thể nói phong trào Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa đã đánh thức mọi tiềm năng văn hóa trong nhân dân. Nhân dân vừa là người hưởng thụ vừa là người sáng tạo văn hóa, tạo nên bức tranh văn hóa bao gồm nhiều dân tộc anh em đa dạng trong một thể thống nhất. Ðồng thời phong trào đã rút ngắn được khoảng cách hưởng thụ văn hóa giữa đô thị và nông thôn, giữa miền núi và miền xuôi. Ánh sáng văn hóa đã tỏa rộng khắp mọi nơi xóa dần những "điểm trắng" về văn hóa.

Sản phẩm văn hóa ngày càng phong phú đáp ứng nhu cầu của mọi đối tượng, mọi lứa tuổi. Văn học nghệ thuật  là tinh hoa của văn hóa đem đến những món ăn tinh thần cho xã hội. Ðảng và Nhà nước luôn luôn coi trọng, vun đắp đội ngũ văn nghệ sĩ, đã hỗ trợ sáng tác mỗi năm nhiều tỷ đồng. Do đổi mới tư duy, thực hiện tự do sáng tác đi đôi tự do phê bình, đề cao trách nhiệm xã hội và nghĩa vụ công dân của văn nghệ sĩ, nền văn học nghệ thuật nước nhà hứa hẹn nhiều triển vọng.

Ngoài phương pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa, chúng ta tiếp nhận các phương pháp sáng tác tiên tiến khác của thế giới làm cho tác phẩm sáng tạo đa dạng hơn.  Trước đi vào hiệu sách tìm mua cuốn sách mình cần thật khó, nay bước vào hiệu sách chẳng khác gì bước vào rừng sách, nhiều lúc không biết chọn mua cuốn nào nữa.

Riêng năm 2005, chúng ta đã xuất bản 17.057 cuốn sách với 240.202 triệu bản. Ðủ các loại sách báo, tạp chí, sách trong nước, sách dịch, từ điển, sách dành cho thiếu nhi... Sách in giấy tốt, trình bày đẹp, bắt mắt. Nhiều cuốn bìa cứng, gáy dày trình bày trang nhã. Kỹ thuật in của ta tiến bộ thật nhanh, trước kia những cuốn sách quý phải in ở nước ngoài, nay những cuốn từ điển, những tổng tập dày hàng nghìn trang đều in ở trong nước, in nhiều mầu đóng bằng kỹ thuật hiện đại không còn phải khâu chỉ, đóng ghim nữa.

Bước vào phòng tranh bây giờ cũng đủ các loại tranh đủ các phong cách truyền thống có, đương đại có, mỗi tranh mỗi vẻ.  Và có lúc tranh của ta được nhiều khách nước ngoài mua. Có họa sĩ vẽ được bức nào đã có người mua bức ấy.

Phim Việt Nam những năm gần đây cũng gặt hái được nhiều thành quả. Năm 2005 sản xuất 42 phim truyện, trong đó có 10 phim truyện nhựa, 32 phim video, 23 phim tài liệu. Các hãng phim đã cộng tác với Chương trình điện ảnh Chiều thứ bảy sản xuất 52 tập phim truyền hình, gần một trăm phóng sự về hoạt động điện ảnh, chân dung văn nghệ sĩ. Ðiều mới mẻ là các hãng phim tư nhân năm 2005 đã tự phát hành năm phim nhựa Việt Nam, mỗi phim chi phí hơn hai tỷ đồng và có lãi.

Năm 2005, ngành điện ảnh đã tham dự 11 liên hoan phim quốc tế, tổ chức  và phối hợp tổ chức  sáu tuần phim Việt Nam tại nước ngoài. Tại một số liên hoan phim, các nhà điện ảnh Việt Nam được vinh dự mời là thành viên của Ban Giám khảo.

Liên hoan phim châu Á - Thái Bình Dương lần thứ 50 diễn ra từ ngày 28-9 đến 2-10-2005 tại Malaysia, phim Việt Nam tham dự đoạt hai giải thưởng lớn: Giải nhất về hình ảnh dành cho phim truyện "Mùa len trâu" - Hãng phim Giải Phóng, Giải đặc biệt của Ban Giám khảo dành cho phim tài liệu "Những nẻo đường công lý" - Hãng phim Tài liệu Khoa học Trung ương.

Bên cạnh giải thưởng đạt được, liên hoan phim cũng đánh giá cao vai trò và sự đóng góp của Ðiện ảnh Việt Nam đối với sự phát triển của Hiệp hội Ðiện ảnh châu Á - Thái Bình Dương. Tại Hàn Quốc, đạo diễn điện ảnh, NSND Ðặng Nhật Minh được giải Trọn đời vì sự nghiệp Ðiện ảnh châu Á.

Có điều tưởng như trái ngược là trước đây nhiều người đi tìm mua các băng đĩa nhạc hải ngoại cho là của hiếm, nhưng bây giờ bà con Việt kiều về nước lại tìm mua các băng đĩa nhạc ở trong nước với tất cả sự ngưỡng mộ. Ðiều đó chứng tỏ nghệ thuật  biểu diễn của chúng ta đã có nhiều khởi sắc.

Ba dòng âm nhạc bác học, dân tộc và nhạc nhẹ cùng phát triển một lúc. Trong chiến tranh, dư luận nhiều nước khâm phục trong khói lửa bom đạn tiếng hát Việt Nam vẫn cất cao, dàn nhạc giao hưởng vẫn biểu diễn tại Nhà hát Lớn Hà Nội, thì nay người ta không khỏi ngạc nhiên âm nhạc Việt Nam đã hội nhập âm nhạc thế giới với bản sắc riêng của mình.

Hiện nay nước ta có 12 đơn vị biểu diễn nghệ thuật  ở trung ương: Dàn nhạc giao hưởng Việt Nam, Nhà hát kịch Việt Nam, Nhà hát ca múa nhạc Việt Nam, Nhà hát tuồng trung ương, Nhà hát chèo Việt Nam, Nhà hát múa rối trung ương, Nhà hát nhạc nhẹ trung ương, Ðoàn ca múa dân gian Việt Bắc, Nhà hát cải lương Việt Nam, Liên đoàn Xiếc Việt Nam, Nhà hát Tuổi trẻ, Nhà hát nhạc vũ kịch Việt Nam và hơn một trăm đoàn nghệ thuật  chuyên nghiệp ở các địa phương. Lực lượng nghệ thuật biểu diễn này hằng năm thu hút hàng chục triệu lượt người xem.

Khi đất nước mở cửa giao lưu văn hóa mở rộng, hằng năm có tới hàng chục đoàn nghệ thuật  của nước ta ra nước ngoài tham gia Liên hoan nghệ thuật quốc tế, biểu diễn triển lãm. Các loại hình nghệ thuật  truyền thống nhất là múa rối nước, xiếc được người xem khắp các châu lục mến mộ.

Qua hai mươi năm đổi mới, tuy còn nhiều mặt bất cập, không ít vấn đề bức xúc nhưng đời sống văn hóa, hoạt động văn học -  nghệ thuật  của nước ta thật sôi nổi, thật phong phú và đa dạng, tất cả đều hướng vào mục tiêu chung là: Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.