Tình trạng kém thẩm mỹ, chất lượng kéo dài đã nhiều năm qua, và một câu hỏi đặt ra là tại sao giờ đây khi chúng ta đã có điều kiện hơn về kinh phí, năng lực sáng tạo, các quy chế quản lý hoạt động... mà vẫn còn thực trạng này?
Những công trình của lòng ngưỡng vọng
Tượng đài là công trình điêu khắc mang tính nghệ thuật, cũng đồng thời là một trong những hình thức thể hiện sự ngưỡng vọng, tôn vinh những giá trị văn hóa, lịch sử dân tộc; góp phần làm đẹp môi trường đô thị và cảnh quan khu vực. Với bề dày lịch sử dựng nước và giữ nước hào hùng của dân tộc ta, nhiều năm qua, những công trình tượng đài, tranh hoành tráng được xây dựng là biểu tượng đẹp của truyền thống và đạo lý "Uống nước nhớ nguồn"; đáp ứng nguyện vọng tri ân và nhu cầu hưởng thụ văn hóa, nghệ thuật của nhân dân. Hiện cả nước có tổng số 360 công trình tượng đài, kể cả số tượng đài của TP Hồ Chí Minh đã có trước năm 1975. Từ năm 1975 đến nay, ở các địa bàn trên cả nước, nhiều công trình, chủ yếu là tượng đài chiến thắng và danh nhân, lãnh tụ được xây dựng. Các tượng đài đều có giá trị về nội dung tư tưởng, ca ngợi truyền thống yêu nước, cách mạng. Một số công trình có chất lượng nghệ thuật và quy mô lớn, trở thành trung tâm tổ chức các hoạt động văn hóa - xã hội quan trọng, tạo nên môi trường thẩm mỹ thu hút công chúng đến tưởng niệm và thưởng thức nghệ thuật như: Tượng đài Chiến thắng Ðiện Biên Phủ ở Ðiện Biên, tượng đài Lý Thái Tổ và tượng đài Bác Hồ - Bác Tôn ở Hà Nội, tượng đài Bác Hồ tại quảng trường Hồ Chí Minh ở Nghệ An, tượng đài Bác Hồ ở Cao Bằng, tượng đài Chiến thắng sông Lô ở Phú Thọ, tượng đài Thủ khoa Huân ở Tiền Giang, tượng đài Chiến thắng ở TP Buôn Ma Thuột, tượng đài Quang Trung - Nguyễn Huệ ở Huế...
Nhìn chung, từ sau khi có Quy chế 05/QÐ - BVHTT ngày 29-3-2000 của Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) về xây dựng tượng đài và tranh hoành tráng, hoạt động xây dựng các công trình tượng đài đã đi vào nền nếp. Ðiều kiện kinh tế phát triển, được sự quan tâm, đầu tư của Nhà nước, kinh phí xây dựng đã có nhiều thuận lợi. Tượng đài chủ yếu sử dụng các chất liệu bền vững như đồng, đá. Các công trình đã có sự gắn kết, hài hòa giữa quy hoạch không gian, kiến trúc khu vực với tượng đài. Các bước xây dựng được thực hiện đúng quy định từ khâu lập dự án, tuyển chọn mẫu đến sáng tác phác thảo, phóng tỷ lệ 1/1 và thể hiện trên đá hoặc đồng; đã có sự liên kết chặt chẽ giữa người sáng tác tượng đài với bộ phận thi công xây dựng. Và một yếu tố quan trọng là sự trưởng thành của đội ngũ các nhà điêu khắc, góp phần mang lại chất lượng nghệ thuật, thẩm mỹ cho tượng đài. Một số tượng đài được xây dựng trước đây bằng chất liệu bê-tông cốt thép nay đã được xây dựng lại bằng các chất liệu bền vững. Một số trên cơ sở tượng đài cũ được làm lại để nâng cao chất lượng nghệ thuật. Một số tượng đài cũ được phá dỡ để xây mới. Các công trình tượng đài làm lại có chất lượng phải kể đến như tượng đài Bác Hồ ở đảo Cô Tô; tượng đài Cảm tử cho Tổ quốc quyết sinh ở vườn hoa Hàng Ðậu, Hà Nội; một số tượng trong Nghĩa trang liệt sĩ Ðiện Biên Phủ ở Ðiện Biên...
Ðể tượng đài không là "tranh cổ động bằng hình khối"
Với tổng số 360 tượng đài, nếu tính trung bình cho 63 tỉnh, thành phố cả nước, mỗi địa phương có khoảng sáu tượng đài lớn, nhỏ. Ðó không phải là con số để người ta phải "giật mình". Song điều đáng quan ngại là ở những hạn chế nhiều năm qua trong lĩnh vực này. Không chỉ hệ thống tượng đài cũ đã có trước năm 1975 (tập trung nhiều ở TP Hồ Chí Minh), nhiều tượng đài xây dựng sau giải phóng đến nay cũng ở tình trạng kém về nghệ thuật và xuống cấp chất lượng dù đã có nhiều điều kiện tốt hơn. Ðó là một số công trình: Tượng đài Cảm tử cho Tổ quốc quyết sinh trước cửa đền Bà Kiệu, tượng đài Quang Trung ở gò Ðống Ða, tượng đài Công nhân ở Cung Văn hóa Hữu nghị Việt - Xô (Hà Nội); tượng đài Chiến thắng ở Trà Vinh; tượng đài Vì an ninh Tổ quốc ở Tuyên Quang...
Ðánh giá về mặt thẩm mỹ, nghệ thuật, hầu hết ý kiến trong giới chuyên môn cho rằng, nhiều tượng đài xấu là bởi lâu nay các tác giả chỉ sử dụng một hình thức nghệ thuật là phong cách sáng tác hiện thực. Vì thế gây cảm giác giống nhau về tạo hình; ngôn ngữ điêu khắc đơn điệu nhàm chán; bố cục lặp đi lặp lại. Ðề tài cũng chưa phong phú khi tượng đài chủ yếu được xây dựng có nội dung về chiến thắng, tưởng niệm; những năm gần đây xây dựng một số tượng đài về lãnh tụ, anh hùng dân tộc, danh nhân... Nói về tình trạng này, họa sĩ Uyên Huy, Chủ tịch Hội Mỹ thuật TP Hồ Chí Minh nhận xét: "Có nhiều tượng đài mang tính minh họa, rập khuôn mà thiếu những sự đột phá trong tư duy thiết kế, tạo hình và chưa tạo được sự phong phú của thể loại". Còn nhà phê bình mỹ thuật Nguyễn Quân bức xúc gọi đó là "những tranh cổ động bằng hình khối". Tượng đài có nội dung về văn hóa, nghệ thuật chưa được quan tâm đầy đủ, chẳng hạn tượng về các nghệ sĩ tiêu biểu, các biểu tượng văn hóa, sinh hoạt truyền thống, về các con vật mang tính biểu tượng... Và một lĩnh vực không kém phần quan trọng trong đời sống sinh hoạt, kiến trúc đô thị đang phát triển hôm nay là tượng điêu khắc trang trí công viên, sân vườn. Nhà điêu khắc Nguyễn Xuân Tiên nhận xét: "Thực tế ở Việt Nam phần lớn chỉ chú trọng kiến trúc, còn xem nhẹ, thiếu quan tâm mỹ thuật, trong đó có điêu khắc. Chính vì thế mới xảy ra tình trạng làm tượng phải đi tìm điểm đặt, dựng tượng không phù hợp không gian, cảnh quan môi trường hay trơ trọi giữa ngã ba, ngã tư đường phố... Tượng trang trí công viên, sản phẩm của các trại sáng tác lại không tìm được chỗ đặt, được dồn vào một góc nào đó của công viên, bãi đất trống hay sắp đặt như trưng bày triển lãm, cửa hàng bán tượng...". Từ năm 1993 đến nay, đã có khoảng 30 trại điêu khắc trong nước và quốc tế được tổ chức ở nhiều địa phương trên cả nước. Còn triển lãm điêu khắc thì đến cả trăm. Song chỉ một phần nhỏ tác phẩm của các trại sáng tác, triển lãm này được đặt tại các công viên, khu di tích lịch sử, bãi biển... làm đẹp cảnh quan. Còn chủ yếu bị rơi vào... quên lãng. Thực tế hiện nay ở các tỉnh, thành phố trong cả nước, số tác phẩm điêu khắc ở môi trường đô thị rất khiêm tốn. Ngay tại TP Hồ Chí Minh, ngoài một số các công trình tượng đài cũ và mới được đặt ở các vòng xoay nút giao thông, một vài công viên có tượng mang tính mỹ nghệ..., còn rất nhiều công viên, khu đô thị mới, dọc các khu sinh thái bờ sông, hai bên kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè... rất cần có sự hiện diện những tác phẩm điêu khắc mang tính chất trang trí và giá trị thẩm mỹ góp phần làm đẹp không gian đô thị hiện đại. Nhu cầu này rất lớn và thiết thực, vì vậy làm thế nào để thực hiện hiệu quả là một vấn đề không đơn giản đối với các nhà quản lý, đầu tư và giới sáng tác.
Mặc dù đã có Quy chế 05 với những quy định cụ thể về việc xây dựng tượng đài và tranh hoành tráng, nhưng thực tế vẫn có những công trình tượng đài không thực hiện đúng. Vẫn còn tồn tại tình trạng thiếu thống nhất giữa quy hoạch kiến trúc mặt bằng, không gian nơi đặt tượng đài với tác phẩm điêu khắc; không thực hiện đầy đủ các bước của quá trình thi công, xây dựng; chủ đầu tư can thiệp quá sâu vào vấn đề chuyên môn, nghệ thuật; hội đồng nghệ thuật không bảo đảm được cơ cấu thành phần 2/3 là các nhà điêu khắc, họa sĩ, kiến trúc sư có uy tín, chuyên môn cao; không theo dõi, kiểm soát từng giai đoạn để đóng góp ý kiến trong quá trình xây dựng tượng đài... Nhiều công trình tượng đài quy mô lớn, đầu tư tốn kém nhưng có tạo hình xấu, vừa làm xong đã gặp sự cố, chóng xuống cấp, gây thiệt hại không nhỏ về kinh phí sửa chữa, khắc phục. Ðiều này cho thấy yếu điểm lớn về mặt chuyên môn, kỹ thuật của những người sáng tác và xây dựng tượng đài. Lâu nay chúng ta hay có tâm lý muốn làm những công trình quy mô, hoành tráng nhưng lại gặp khó khăn là quỹ đất dành cho xây dựng tượng đài có hạn, người sáng tác chưa đủ năng lực trình độ, kinh nghiệm làm những công trình lớn nên trong vấn đề sáng tạo ngôn ngữ tạo hình, kỹ thuật còn gặp sai sót, để xảy ra những sự cố đáng tiếc. Cụ thể với một số tác phẩm bằng chất liệu đồng, do chưa làm chủ được kỹ thuật đúc đồng, sử dụng loại đồng kém chất lượng, dẫn đến tình trạng tượng đài sớm bị han gỉ, nứt gãy. Vì vậy, cần phải có những nghiên cứu, tìm tòi những giải pháp kỹ thuật tốt hơn cho công việc này. Hiện nay, ở Gia Lai đang triển khai xây dựng tượng đài Bác Hồ với các dân tộc Tây Nguyên có quy mô lớn với kỹ thuật hiện đại, lần đầu được thực hiện ở Việt Nam là biện pháp ép thủy lực, lấy nguyên những tấm đồng dùng khuôn ép thủy lực để tạo hình từng thớt tượng. Ðây là kỹ thuật, công nghệ mới của nước ngoài do Công ty TNHH một thành viên Bảo tồn di sản văn hóa (thuộc Hội Di sản văn hóa Việt Nam) và Trường đại học Bách khoa Hà Nội phối hợp thực hiện, hứa hẹn những thành công đột phá trong xây dựng tượng đài. Và một điều đáng nói nữa là vấn đề kinh phí. Trong thực tế, những công trình lớn có nhiều hạng mục đòi hỏi chi phí cao cho việc giải phóng mặt bằng, xây dựng đường sá, cảnh quan phụ trợ...; còn thật ra số tiền cho tác phẩm tượng đài chỉ chiếm một phần trong tổng thể. Vì vậy tình trạng chọn nhà thầu, thi công một số công trình lớn còn nhiều bất cập dẫn đến thất thoát lãng phí, gây phản ứng không tốt trong dư luận xã hội về tình trạng "chất lượng tượng đài tỷ lệ nghịch với tiền đầu tư"!
Về những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng xây dựng tượng đài, rất nhiều ý kiến của các nhà quản lý cùng giới chuyên môn đánh giá cao vai trò, vị trí và trách nhiệm của Hội đồng nghệ thuật. Họa sĩ Vi Kiến Thành, Cục trưởng Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm, Phó Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam, Chủ tịch Hội đồng nghệ thuật tượng đài (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) nêu ý tưởng: "Cần phải có một hội đồng thẩm định để làm cuộc rà soát lại tất cả các tượng đài đã xây dựng, đánh giá chất lượng xây dựng và nghệ thuật các công trình. Có lẽ việc phá đi để làm lại những tượng đài xấu, cũ, kém chất lượng là điều nên làm".
Mong rằng với năng lực, tâm huyết của những người có thẩm quyền và trách nhiệm trong lĩnh vực quản lý và sáng tác, hoạt động xây dựng tượng đài sẽ sớm khắc phục những bất cập để đi vào ổn định, góp phần làm nên những tác phẩm có giá trị nghệ thuật và tư tưởng, bền vững tỏa sáng cùng thời gian.
