Gìn giữ hương cũ, vị xưa
Ở khu vực nội đô lịch sử, ở hầu hết các con phố, hay các ngõ, ta đều bắt gặp những quán phở có tuổi đời mấy chục năm, hay lâu hơn thế.
Ngoài những quán phở được Michelin vinh danh, những người Hà Nội còn có “danh mục” riêng những quán phở ưa thích của mình.
Có hàng ghi dấu bằng vị nước dùng ngọt thanh, có hàng lại đậm đà, có quán lại ngậy, giàu dinh dưỡng... Như một cổ thụ sum suê. Mỗi thương hiệu, mỗi hương vị là một nhánh nhỏ, nhưng vẫn trên nền tảng chung, trên cái gốc là hương vị phở Hà thành. Điều đó tạo nên sự đa dạng mà thống nhất.
Đến giờ, bước vào thời đại công nghiệp hóa, rồi số hóa, ngành hàng ăn uống ra đời hàng loạt thương hiệu, với chuỗi sản phẩm. Phở Hà Nội vẫn giữ nếp truyền thống, hoạt động theo lối xưa, ở quy mô hộ gia đình.
Đến với những hiệu phở nổi tiếng của Hà Nội như: Phở Thìn Bờ Hồ, Phở Thìn (phố Lò Đúc), Phở Sướng, Phở Khôi, Phở Châm, Phở Nguyệt... Thay vì chỉ gặp những nhân viên phục vụ mặc đồng phục như các nhiều thương hiệu tiếng tăm của ngành hàng ăn uống, người ta vẫn thường bắt gặp những ông chủ, bà chủ vốn nổi tiếng cả trong lẫn ngoài nước đứng bên nồi nước dùng, đích thân phục vụ thực khách. Sự xuất hiện của chính chủ nhân những thương hiệu phở giàu truyền thống đó như một lời khẳng định về chất lượng. Đó là lý do người ta thấy tin cậy hơn khi đến với những quán phở gia truyền ở Hà thành.
Quán Phở Sướng là một trong số đó. Phở Sướng vốn gắn bó với người Hà Nội lâu năm. Bà Nguyễn Thị Mười là một trong những người con kế nghiệp truyền thống gia đình, nay bà mở quán Phở Sướng ở 36B phố Mai Hắc Đế, phường Hai Bà Trưng.
Bà Mười chia sẻ: “Với những gia đình có nghề gia truyền như gia đình tôi, việc giữ vững hương vị phở quan trọng lắm, từ việc chọn xương, cách ninh nước dùng, chọn thịt cho đến các loại gia vị. Bởi thế, nhiều người hỏi mua thương hiệu Phở Sướng để mở thành chuỗi nhà hàng nhưng tôi không bán. Chúng tôi dành bí quyết gia đình, dành thương hiệu cho con cháu. Hiện giờ tôi đã có tuổi, con trai tôi là cháu Tiến tiếp tục kế nghiệp. Nếu tính thương hiệu Phở Sướng trên địa bàn Hà Nội thì hiện có ba quán, đều là con cháu của cụ Nguyễn Văn Tỵ khi xưa”.
Cái “chất” Hà Nội không chỉ có ở hương vị mà còn ở tên gọi của những quán phở. Phở ngon Hà Nội ít khi mang cái tên rườm rà. Nghe qua, dường như thấy trái với cái nền tảng của đất văn chương, vốn ưa những gì hoa mỹ.
Phở lại có quy luật riêng mà mấy mươi năm trước nhà văn Nguyễn Tuân trong tùy bút về phở đã tổng kết: “Cái tên càng độc âm ngắn cộc, càng đáng cho người mua tin cậy; cái tên một chữ, gọn như một nhát dao thái xuống miếng thịt chín”.
Để mở rộng mà không “loãng vị”
Nhưng bước vào thời đại mới, công nghiệp văn hóa được coi là một mũi nhọn của quá trình phát triển thủ đô và đất nước. Phở là Di sản văn hóa phi vật thể điển hình của Hà Nội. Phở được định hình là một trong những “tiên phong” trong phát triển công nghiệp văn hóa từ ẩm thực, đồng thời, quảng bá hình ảnh của thủ đô.
Để đáp ứng yêu cầu ấy, cần sự đổi mới cung cách tiếp cận thị trường, và quan trọng hơn nữa, là làm sao để mở rộng hơn nữa “mạng lưới” cung cấp phở, thậm chí, hướng đến những tầng giá trị cao hơn mà vẫn giữ gìn được hương vị phở Hà thành, hương vị phở Việt.
Đó là lý do thành phố Hà Nội luôn chú trọng khâu quảng bá, nhưng cũng tích cực làm việc với các nghệ nhân gìn giữ tinh hoa nghề phở để khi mở rộng mà không “loãng vị”. Song, dù các thương hiệu phở Hà Nội có tiếng, dù nhiều quán phở giữ được hương xưa vị cũ, việc đáp ứng đòi hỏi mới của các thương hiệu đều gặp khó khăn.
Thực tế ở Hà Nội cho thấy, đã từng có thương hiệu phở “sang chảnh”, phở “chuỗi”. Bước vào quán phở y như bước vào những thương hiệu ẩm thực mạnh có nguồn gốc nước ngoài. Không gian sạch sẽ, bài trí bắt mắt với logo, hình ảnh, màu sắc đặc trưng cho thương hiệu. Nhưng có những thương hiệu phở sang chảnh chỉ tồn tại một thời gian rồi biến mất. Đó chính là quá trình hình thành, rồi đào thải của xã hội. Cái gì tồn tại lâu năm theo thời gian, chính là thứ được cộng đồng chấp nhận. Rồi công thức nấu nướng, bí quyết nghề nghiệp được truyền thừa từ thế hệ này sang thế hệ khác. Đi kèm đó là thương hiệu. Đó chính là di sản. Nhưng câu chuyện về phở sang chảnh cho thấy việc mở rộng, gìn giữ tinh hoa không phải điều dễ dàng.
Tiến sĩ Phạm Thị Lan Anh - Trưởng Phòng Quản lý di sản, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội là người gắn bó với di sản Hà Nội. Chị cũng nhiều năm “đi cùng, làm cùng” với những nghệ nhân nấu phở, không đơn thuần vì công việc mà còn vì tình yêu với phở. Chị cũng nhiều lần vào bếp trải nghiệm nấu phở cùng chủ nhân các thương hiệu.
Chị chia sẻ: “Với phở Hà Nội, có những thương hiệu phở đã dần mở rộng phạm vi. Nhưng cách thức không giống các thương hiệu quốc tế khi làm chuỗi. Phở Hà Nội được hình thành trên uy tín gia đình, theo kiểu tiếng lành đồn xa. Khi mang thương hiệu đến một địa chỉ mới, do tiếng tăm đã được xác thực bởi chính cộng đồng nên người dân có thể yên tâm thưởng thức. Đó là câu chuyện của Phở Thìn Bờ Hồ, hay Phở Sướng, vốn có “gốc” ở ngõ Trung Yên, trong khu vực phố cổ. Tuy nhiên, muốn “đi xa” hơn nữa, thì cần có thêm những yếu tố khác như cung cách phục vụ, không gian phục vụ. Xã hội ngày một thay đổi. Có những đoàn khách du lịch lớn muốn thưởng thức, nhưng phần lớn các quán phở truyền thống nổi tiếng đều có không gian nhỏ hẹp. Vậy làm sao có thể giới thiệu những thương hiệu phở nổi tiếng nhất của Hà Nội đến khách trong nước, quốc tế ở quy mô lớn được?”.
Công nghiệp văn hóa với ngành ẩm thực, trong đó có phở đặt ra những yêu cầu mới. Để “theo kịp” thời đại, rõ ràng, cần sự chuyển đổi tư duy, cách làm. Đơn cử như nhân viên các quán phở cần được “chuẩn hóa” về cách thức phục vụ khách du lịch. Điểm đến có thể đỗ được ô-tô; không gian rộng rãi để đón các đoàn khách hàng chục người. Để làm được điều đó thì cùng với mở rộng, đội ngũ nhân viên cần được tuyển dụng, đào tạo bài bản chứ không phải quá trình tuyển nhân sự theo lối “tự nhiên chủ nghĩa” như nhiều quán phở hiện vẫn áp dụng.
Sau khi phở Hà Nội, phở Ninh Bình được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể, Chính phủ đã đồng ý chủ trương lập hồ sơ khoa học di sản văn hóa phi vật thể đề nghị ghi danh vào danh sách của UNESCO; giao Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội chủ trì, phối hợp Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Bình và các địa phương có cộng đồng thực hành di sản lập hồ sơ khoa học và thực hiện các nhiệm vụ, công việc, quy trình, thủ tục có liên quan, bảo đảm chặt chẽ, đúng quy định của pháp luật. Hiện thành phố Hà Nội và các địa phương đang từng bước triển khai làm hồ sơ.
Chủ tịch Hiệp hội UNESCO thành phố Hà Nội Trương Minh Tiến cho biết: “Phở Việt Nam nói chung và phở Hà Nội nói riêng góp phần tạo nên đặc trưng văn hóa Việt Nam, đặc trưng văn hóa Hà Nội. Nhận thức rõ điều này, chúng tôi tích cực lan tỏa giá trị di sản phở Việt ra thế giới. Trong Lễ hội ẩm thực tại Tokyo vừa mới tổ chức, khi sang đó chúng tôi bất ngờ khi các vị khách Nhật Bản quan tâm đến thế. Điều này cho thấy đây là cơ hội lớn để phở Việt chinh phục thế giới”.
Cơ quan chính quyền có thể hỗ trợ về thủ tục hành chính, về phương pháp quảng bá, thí dụ như thành phố Hà Nội tổ chức đưa phở đến Nhật Bản, tổ chức các cuộc thi sáng tạo các sản phẩm trí tuệ từ phở để quảng bá... Giá trị của phở đã được khẳng định từ khía cạnh ẩm thực, khía cạnh khẩu vị người tiêu dùng, khía cạnh di sản. Nhưng cần nỗ lực hơn nữa từ các bên, để giá trị ấy được chuyển hóa hiệu quả thành giá trị kinh tế qua công nghiệp văn hóa. Nếu không, sẽ có độ “vênh” lớn giữa danh tiếng và thực tế, khi lợi nhuận thu về chưa tương xứng với tiềm năng.
Khi chuyển hóa thành công, người ta sẽ không chỉ nghĩ đến phở như một món ăn buổi sáng. Phở sẽ hiện diện trên bàn ăn, với tư cách một di sản ẩm thực, với nhiều lớp lang văn hóa... Và cũng khi ấy, giá trị kinh tế sẽ đổi thay.