Đầu tư xây dựng cơ bản là lĩnh vực tham nhũng xảy ra khá phổ biến, gây thiệt hại nghiêm trọng tài sản nhà nước. Phần lớn các công trình xây dựng đều xảy ra thất thoát mà hành vi chủ yếu là tham ô, cố ý làm trái; vi phạm trong quản lý đầu tư xây dựng xảy ra ở tất cả các khâu, các giai đoạn từ khâu lập và chạy dự án, thiết kế, duyệt kế hoạch cấp vốn, đấu thầu, tư vấn giám sát, nghiệm thu, thanh quyết toán công trình...
Hiện tượng gian lận trong đấu thầu, mua bán thầu, chia công trình thành những gói thầu nhỏ để áp dụng quy chế chỉ định thầu, xét thầu hoặc đấu thầu hạn chế xảy ra ở rất nhiều công trình xây dựng, có công trình bị mua đi bán lại nhiều lần dẫn đến giá trị thực tế đưa vào công trình thấp hơn nhiều so với dự toán, chất lượng không bảo đảm và tiến độ thi công bị kéo dài... Nhiều công trình sau đó phải xin bổ sung kinh phí, và vi phạm, tội phạm thường gắn liền với quá trình này.
Qua các vụ án đã được lực lượng công an phát hiện, điều tra như công trình hầm chui Văn Thánh II, Công trình xây dựng đường Hồ Chí Minh, các công trình dầu khí... cho thấy tỷ lệ thất thoát trong đầu tư xây dựng trung bình từ 10 đến 20%, cá biệt có công trình tỷ lệ thất thoát lên đến 40-50%. Chính vì vậy, nhiều công trình xây dựng xong đưa vào sử dụng nhưng sau một thời gian dài vẫn chưa quyết toán được, trong đó có những công trình trọng điểm của Nhà nước như đường cao tốc Bắc Thăng Long - Nội Bài, công trình cải tạo Nhà hát Lớn Hà Nội..., nhiều công trình xây dựng chất lượng kém, thậm chí chưa nghiệm thu đã hư hỏng, chưa đưa vào sử dụng hoặc ngay sau khi sử dụng đã xuống cấp, như đường dẫn cầu Hoàng Long (Thanh Hóa), cầu Rào (Hải Phòng), đường liên cảng A5 (TP Hồ Chí Minh), một số đoạn đường thuộc Dự án nâng cấp quốc lộ 1A khu vực miền trung và mới đây là một số công trình phục vụ SEA Games 22...
Tình trạng tham ô, cố ý làm trái, thiếu trách nhiệm, lừa đảo, nhận hối lộ... xảy ra ở nhiều ngân hàng thương mại quốc doanh, ngân hàng thương mại cổ phần. Một bộ phận cán bộ lãnh đạo, nhân viên các ngân hàng thương mại bị thoái hóa, biến chất được các doanh nghiệp móc nối, hối lộ đã cho vay sai nguyên tắc, vượt quá khả năng thanh toán của doanh nghiệp, thông đồng với đối tượng vay nhận hồ sơ thế chấp không hợp lệ, hồ sơ giả để cho vay tiền, dẫn đến thất thoát.
Tham nhũng gắn liền với việc cấp quota, cấp phép xây dựng, phê duyệt các dự án... Ðiển hình là việc chạy quota xuất khẩu hàng dệt may sang thị trường Mỹ thời gian qua cũng diễn ra khá phức tạp, hình thành một số đường dây móc nối giữa doanh nghiệp với cán bộ các cơ quan có chức năng cấp quota thuộc Bộ Thương mại. Ngày 15-9-2004, Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an đã ra quyết định khởi tố, bắt tạm giam Lê Văn Thắng, phó Vụ trưởng Vụ XNK, Bộ Thương mại và Bùi Hồng Minh, chuyên viên cấp phép hạn ngạch hàng dệt may vào thị trường Mỹ, về hành vi nhận hối lộ, cùng bảy đối tượng khác. Tuy nhiên, các hoạt động tiêu cực trong lĩnh vực này thường ít khi bị phát giác, kể cả trong trường hợp các doanh nghiệp đã bỏ tiền ra chi nhưng không được đáp ứng đúng yêu cầu, vì nếu có tố giác thì bản thân các doanh nghiệp cũng không tránh khỏi bị truy tố về tội đưa hối lộ.
Tham nhũng trong điều kiện nền kinh tế thị trường và hội nhập kinh tế quốc tế mang đặc tính tội phạm xuyên quốc gia và sử dụng công nghệ cao. Như thông qua ký kết các hợp đồng thương mại, phê duyệt các dự án đầu tư nước ngoài và các dự án khác để nhận tiền, gửi giá, chuyển tiền vào tài khoản mở ở nước ngoài hoặc mua tài sản và bất động sản ở nước ngoài. Vụ buôn lậu xăng dầu dưới hình thức tạm nhập, tái xuất thành đường dây khép kín từ Singapore vào Việt Nam sang Campuchia của công ty TNHH Thành Phát (Tiền Giang), trong đó có đối tượng đã nhận hối lộ cả tòa biệt thự, tàu chở dầu trị giá nhiều tỷ đồng, ô-tô sang trọng; vụ tham nhũng trong một số dự án của ngành dầu khí..., các đối tượng phạm tội đã chia nhau hoặc chiếm đoạt hàng triệu USD, có sự móc ngoặc giữa người trong nước với người nước ngoài và số tiền nhận được đã đem gửi ở ngân hàng nước ngoài hoặc đầu tư cho vợ, con đi du lịch, du học...
Tham nhũng trong lĩnh vực nông thôn nổi lên là tình trạng vi phạm các quy định về đất đai, lập quỹ, thu phí và sử dụng trái phép; trong xây dựng điện, đường, trường, trạm; thực hiện các chính sách xã hội và các vấn đề về tư pháp ở cơ sở.
Trong lĩnh vực quản lý, sử dụng đất đai, vi phạm và tội phạm diễn ra khá phức tạp, nổi lên là: giao đất, chứng nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất trái thẩm quyền; quy định giá đền bù không thống nhất, tùy tiện; tham ô trong đền bù giải phóng mặt bằng ở các chương trình, dự án. Thủ đoạn chính của các đối tượng là chứng nhận cho dân bán đất để lấy tiền, lập "hộ ma, ruộng ma", không có ruộng kê khai có, có ít khai nhiều, khai hai lần, gửi đất khống vào dân... để rút tiền đền bù giải phóng mặt bằng.
Tại các dự án cụm công nghiệp, khu công nghệ cao, xuất hiện tình trạng một số cán bộ chính quyền địa phương thoái hóa biến chất nhận tiền hối lộ, chứng nhận bán đất trái thẩm quyền các lô đất đã nằm trong diện quy hoạch; cán bộ ngành địa chính đo thừa hàng nghìn m2 đất so với diện tích được giao cho các doanh nghiệp có dự án xây dựng nhà xưởng. Một số doanh nghiệp lập dự án "ma" để được mua đất, cấp đất, thuê đất, sau đó bán, cho thuê lại để lấy chênh lệch, thu lợi bất chính (vụ Công ty giống lợn Miền Bắc ở Khu công nghiệp An Khánh, Hà Tây, diện tích đo thừa hơn 5.000m2, không xây dựng khu chế biến thực phẩm như cam kết mà cho 15 đơn vị, cá nhân thuê lại, thu lời bất chính 35 tỷ đồng).
Qua các vụ án đã được phát hiện điều tra, xử lý cho thấy nhiều cán bộ đã có các hành vi nhận hối lộ, thiếu tinh thần trách nhiệm, cố ý làm trái... Hoạt động của tội phạm, nhất là tội phạm có tổ chức luôn gắn liền và làm tha hóa, biến chất nhiều cán bộ có chức có quyền, điển hình như vụ buôn lậu tại Hang Dơi (Lạng Sơn), vụ lừa đảo chiếm đoạt tiền hoàn thuế GTGT tại Công ty Ong T.Ư...
Thời gian qua, Ðảng, Nhà nước, Chính phủ đã có nhiều chủ trương, chính sách để tập trung đấu tranh chống tham nhũng và cuộc đấu tranh chống tham nhũng ở nước ta đã đạt được nhiều kết quả đáng khích lệ. Hàng nghìn vụ án tham nhũng lớn nhỏ đã được các cơ quan chức năng điều tra khám phá, đưa ra xét xử nghiêm minh trước pháp luật và truy thu nhiều tỷ đồng cho ngân sách Nhà nước. Thanh tra Chính phủ cho biết, Dự thảo Luật phòng chống tham nhũng đang được soạn thảo khẩn trương để có thể trình Chính phủ và Quốc hội xem xét trong thời gian tới. Bên cạnh đó, sẽ thành lập Ban chỉ đạo quốc gia chống tham nhũng do Thủ tướng Chính phủ làm trưởng ban, và thành lập các đơn vị chống tham nhũng chuyên trách thuộc Thanh tra Chính phủ; Bộ Công an; VKSND tối cao và các phòng chức năng thuộc địa phương...
Tuy nhiên, tình hình tội phạm tham nhũng vẫn còn nhiều yếu tố tiềm ẩn, đòi hỏi các cơ quan chức năng cần tiếp tục thực hiện các biện pháp kiên quyết để kiềm chế, tiến tới đẩy lùi tệ nạn tham nhũng, góp phần vào sự phát triển lành mạnh của nền kinh tế - xã hội đất nước.
