Hydro là khí tồn tại trong môi trường tự nhiên, có nhiệt cháy rất cao. Hydro cũng không kết hợp với các nguyên tố hóa học phát sinh khí thải mà chỉ kết hợp với O2 (tạo thành nước H2O) nên khi sinh nhiệt không gây phát thải. Hydro được xem là nguồn năng lượng tiềm năng trong giải pháp hướng tới trung hòa carbon hiện nay, có thể sản xuất từ các hợp chất hóa thạch, năng lượng tái tạo. Trong môi trường tự nhiên, khí hydro với trữ lượng ước tính hàng trăm tỷ tấn đang tồn tại dưới các lớp đất đá trong lòng Trái đất, có tiềm năng khai thác rất lớn.
Theo quan điểm về an ninh năng lượng, lương thực và bảo vệ môi trường bền vững của Phó Giáo sư Phạm Hoàng Lương, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam, hydro xanh góp phần giảm phát thải khí nhà kính ở những khu vực không hoặc chưa có các giải pháp giảm phát thải. “Nó không thể giải quyết ngay lập tức cuộc khủng hoảng năng lượng và gia tăng khí nhà kính, nhưng có thể trở thành một yếu tố quan trọng trong chiến lược cải thiện an ninh năng lượng và lương thực dài hạn”, ông Lương khẳng định.
Những nghiên cứu của các nhà khoa học của Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA) cho thấy, hydro được sử dụng cho các hoạt động điện khí hóa thay thế nguồn năng lượng truyền thống. Các quốc gia sử dụng hydro có thể giảm phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch; tiếp cận mạng lưới cung cấp đa dạng và mở rộng hợp tác quốc tế do nguồn hydro có sự phân bố rộng khắp; ổn định thị trường nhiên liệu và tăng khả năng ứng phó và phục hồi hệ thống khi nguồn cung bị gián đoạn. Tuy nhiên, cũng theo IEA, trên thế giới hiện nay vẫn phụ thuộc nhiều vào nguồn cung hydro được sản xuất từ nhiên liệu hóa thạch và công nghệ điện phân cũ. Điều này đồng nghĩa với lượng phát thải khí nhà kính ở mức cao. Chỉ có khoảng 1 triệu tấn hydro phát thải thấp được sản xuất trên toàn thế giới (chiếm 1% tổng lượng hydro được sản xuất). Trong khi đó, việc khai thác hydro từ tự nhiên chưa được chú trọng.
Trong tương lai gần, việc sản xuất hydro phát thải thấp và khai thác hydro tự nhiên là yêu cầu tất yếu của tiến trình phát triển. Những dự báo từ các nhà khoa học địa chất trên thế giới về nguồn năng lượng mới này cho thấy tiềm năng rất lớn về trữ lượng và khả năng ứng dụng trong đời sống xã hội và sản xuất công nghiệp. Nó sẽ là “chìa khóa” cho quá trình chuyển dịch năng lượng cho mục tiêu giảm phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch và giảm phát thải khí nhà kính của mỗi quốc gia, đồng thời góp phần kiến tạo môi trường toàn cầu xanh, bền vững.
Trên thế giới, đã có một số nước như Pháp, Mỹ, Canada, Australia, Mali… tổ chức khai thác và sử dụng hydro tự nhiên để sản xuất điện. Nguồn tài nguyên này được khai thác trực tiếp trong lòng đất, với mức chi phí thấp hơn nhiên liệu hóa thạch rất nhiều, đồng thời hạn chế đến mức thấp nhất vấn đề ô nhiễm môi trường. Ở Việt Nam, hiện chưa có một dự án quy mô nghiên cứu, thăm dò cơ bản nào về tiềm năng và trữ lượng hydro dưới tầng địa chất. Tuy nhiên, sự tương đồng địa mạo ở nước ta với các nước đã khai thác nguồn hydro tự nhiên cho thấy tầng địa chất của Việt Nam chứa đựng tiềm năng hydro rất lớn. Điều này không chỉ là cơ hội mang tính chiến lược về năng lượng và giảm phát thải mà còn là cơ hội để biến nguồn lợi hydro trở thành mặt hàng xuất khẩu mang lại giá trị kinh tế cao.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Quốc Thập, Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam, những kết quả thăm dò địa chất cho thấy Việt Nam nằm trên vành đai kiến tạo phức tạp, nhiều đứt gãy sâu, núi lửa cổ, đá siêu mafic và hệ thống suối khoáng nóng. Hệ địa chất này tập trung ở các khu vực tiềm năng như vùng Tây Bắc, Đồng bằng sông Hồng và dải Trường Sơn, là điều kiện lý tưởng để hình thành và lưu trữ các túi khí hydro. Tuy nhiên, để làm được điều đó, chúng ta cần đáp ứng các điều kiện về công nghệ cũng như hoàn thiện thể chế chính sách và bố trí nguồn vốn phù hợp. Cần sớm có kế hoạch cụ thể, đầu tư nghiên cứu địa chất sâu, tiến hành thăm dò trữ lượng, hợp tác quốc tế và thí điểm triển khai các dự án quy mô nhỏ để xây dựng chiến lược vĩ mô cho việc khai thác tài nguyên giá trị này. Hydro tự nhiên sẽ là mỏ “vàng trắng” năng lượng cho các quốc gia có trữ lượng hydro khai thác. Vì thế, chúng ta cần chuẩn bị sớm nếu không muốn bị tụt hậu trong cuộc cách mạng năng lượng toàn cầu.
Về chính sách và định hướng của Việt Nam, ngày 7/2/2024, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 165/QĐ-TTg, phê duyệt chiến lược phát triển năng lượng hydrogen của Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến 2050, nhằm xây dựng lộ trình và hành lang pháp lý cho tìm kiếm, khai thác và sản xuất hydro. Tuy nhiên, đến nay ngành công nghiệp hydro của nước ta vẫn đang ở giai đoạn sơ khai, với sản lượng khoảng 500 tấn hydro nâu và xám/năm (hydro phát thải cao) để phục vụ nhu cầu sản xuất trong nước; chưa có các dự án khai thác và sản xuất hydro xanh từ nguồn tự nhiên và từ năng lượng tái tạo.
Với tiềm năng nguồn hydro từ tự nhiên có thể khai thác và từ các dự án năng lượng tái tạo (điện mặt trời, điện gió…) có thể sản xuất, cho thấy mục tiêu 20 triệu tấn hydro vào năm 2050 không phải là quá xa thực tế. Để làm được điều đó, cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý, chuẩn bị nguồn vốn, tìm kiếm khoa học-công nghệ phù hợp hoạt động tìm kiếm, khai thác và thương mại hóa hydrogen. Đây là tiền đề để Việt Nam xây dựng hệ sinh thái công nghiệp năng lượng tái tạo, năng lượng hydro xanh, qua đó từng bước tự chủ nguồn năng lượng trong nước và hướng tới trở thành trung tâm công nghiệp xuất khẩu năng lượng sạch của khu vực.
