Đàm phán Việt Nam - Mỹ về WTO: Căng thẳng và kéo dài

Đặc phái viên của Thủ tướng Chính phủ - Bộ trưởng Thương mại Trương Đình Tuyển - đã hủy chuyến bay rời thủ đô Washington sáng 12-5 (giờ Washington) dự định đi Manila dự Hội nghị Bộ trưởng các nước ASEAN để tiếp tục phiên đàm phán giữa Việt Nam và Mỹ về WTO. 

Những khoảng cách

Vòng đàm phán được hy vọng là cuối cùng dự định kết thúc vào chiều 11-5 (giờ Washington). Nhưng tới cuối giờ làm việc hôm đó, đôi bên vẫn còn rất nhiều bất đồng.

Và đúng vào lúc gần nửa đêm phía Mỹ mới đưa ra những đòi hỏi mà chính giới doanh nghiệp Mỹ quan tâm đến thị trường Việt Nam cũng đã phải thốt lên là “không thể nào chấp nhận được”: Mỹ kéo dài thời gian tới 12 năm đối xử với Việt Nam như là một nước chưa có kinh tế thị trường; áp đặt chế độ hạn ngạch lên hàng dệt may bất cứ khi nào Việt Nam có dấu hiệu bao cấp, trợ giá... Phía Việt Nam đã kiên nhẫn thương lượng cho tới gần 4 giờ sáng nhưng kết quả chỉ là một tín hiệu về việc đôi bên còn có thể gặp lại vào chiều hôm sau.

Những trở ngại trong việc đánh thuế hàng nhập khẩu từ Mỹ và kể cả các cam kết liên quan đến tài chính ngân hàng là hết sức cam go nhưng đó không là trở ngại lớn. Vấn đề xuất khẩu những xuất bản phẩm từ Mỹ vào Việt Nam cũng đang có không ít cự ly. Đặc biệt, theo một nguồn tin rất đáng tin cậy ở Washington, cách tính mức độ bao cấp trong nền kinh tế Việt Nam của Việt Nam và Hoa Kỳ là vấn đề còn có khoảng cách lớn nhất.

Phía Mỹ coi những khoản đầu tư thông qua các công ty của Nhà nước là một kênh bao cấp quan trọng. Những chính sách khuyến khích đầu tư trong một số ngành nông nghiệp giờ đây đôi bên cũng phải nhìn nhận là “bao cấp”.

Những khoản đầu tư của nhà nước được coi là bao cấp này sẽ trở thành tiêu chí để phía Mỹ công nhận Việt Nam có phải là một nền kinh tế thị trường hay không để từ đó áp dụng những chính sách (bao gồm cả thuế) có lợi hay bất lợi với Việt Nam. Một quan chức trong Chính phủ Mỹ nói rằng: “Vấn đề bao cấp hàng dệt may (đang được thảo luận căng thẳng trong đàm phán) chỉ là một phần trong khung bao cấp rộng lớn mà Hoa Kỳ mong muốn Việt Nam sửa đổi”.

Bên thiện chí, bên cứng rắn

Cho dù Bộ trưởng Trương Đình Tuyển, trưởng đoàn đàm phán Lương Văn Tự và các thành viên có phải mất ngủ thì sự phức tạp của vòng đàm phán này cũng không phải là vấn đề sức khỏe. Đây sẽ là một bài toán lớn của Việt Nam.

Các nhà hoạch định chiến lược sẽ phải cân nhắc, thị trường (chắc chắn sẽ phát triển nhanh sau khi gia nhập WTO) hay sự tập trung nguồn vốn của Nhà nước sẽ giúp các ngành kinh tế như nông nghiệp, dệt may... phát triển. Theo kinh nghiệm Trung Quốc kể từ năm 2001, khi họ gia nhập WTO, các ngành kinh tế của họ đều đã phát triển rất mạnh cho dù chính họ cũng đã phải nhân nhượng để từ bỏ rất nhiều sự bao cấp của nhà nước.

Mấy ngày qua trong khi trưởng đoàn Lương Văn Tự tập trung đàm phán trực tiếp, đặc phái viên Trương Đình Tuyển liên tục tiếp xúc đàm phán với những nhân vật quyền lực ở Washington. Có ngày, ông Tuyển gặp tới bảy chính khách nổi bật của cả hai bên hành pháp và lập pháp. Ông nhận được rất nhiều cam kết ở những nơi này.

Giới phân tích ở Washington cho rằng đây là thời điểm thuận lợi cho Việt Nam nhất. Sau khi người Nga bỏ cuộc, người Mỹ tạm ngưng tập trung vào vòng đàm phán tại Doha, Washington đang có nhiều thời gian cho Việt Nam hơn. Sau chuyến đi của ông chủ tịch Hạ viện Mỹ Dennis Haster sang thăm Việt Nam, nhiều tín hiệu cho thấy nếu hiệp định song phương được ký kết thì khả năng được Quốc hội Mỹ thông qua sớm là nhiều. Về phía hành pháp, nhiều nhà phân tích ở Mỹ cho rằng bản thân Tổng thống Bush cũng không muốn đến Hà Nội tay không vào cuối năm nay.

Kinh nghiệm của lần trì hoãn việc ký kết Hiệp định thương mại hồi năm 1999 cho thấy: trong đàm phán với Mỹ, càng kéo dài thời gian càng phải đối diện với những điều kiện ngặt nghèo hơn. Quyết định không rời Washington ngay ngày 12-5 của Bộ trưởng Trương Đình Tuyển được coi như là một dấu hiệu rất thiện chí của Việt Nam, nhưng phía Mỹ cho đến đầu giờ chiều hôm qua (giờ Washington) vẫn còn rất cứng rắn.

Khoảng 22h, đoàn đàm phán Mỹ quyết định xin hội ý riêng, đoàn đàm phán Việt Nam tiếp tục chờ và không ai có thời gian để ăn tối, hầu như tất cả các thành viên trong đoàn đều chống đói bằng cách... uống nước lọc. Tiếp sau đó, lãnh đạo của hai đoàn đàm phán tiếp tục thảo luận riêng, lúc này là khoảng 0h đêm giờ Washington. Hai bên quyết định tiếp tục đàm phán, các cuộc đàm phán diễn ra cho đến rạng sáng. Khoảng 3h30 sáng, Bộ trưởng Trương Đình Tuyển về Đại sứ quán Việt Nam nghỉ. 30 phút sau, Thứ trưởng Lương Văn Tự cũng rời khỏi bàn đàm phán và hai đoàn quyết định đi nghỉ để buổi sáng đàm phán tiếp.

Khoảng 11h sáng giờ Washington, tức khoảng 22h tối 12-5, giờ Việt  Nam, hai đoàn đàm phán tiếp tục ngồi vào bàn với những xung lực mới sau khoảng 4 tiếng chợp mắt. Rút kinh nghiệm trước đó, hai bên đã chuẩn bị đầy đủ thức ăn để có thể dùng trong quá trình đàm phán.