Cung đường mở cánh cửa đầu tư

Kích hoạt “ngòi nổ”

Vài năm trước, Quảng Ninh đã viết nên một câu chuyện kỳ vĩ, ghi dấu ấn nổi bật về đổi mới hạ tầng giao thông. Vào dịp Quốc khánh năm 2018, cụm công trình cầu Bạch Đằng và tuyến cao tốc Hải Phòng-Hạ Long được thông xe, rút ngắn khoảng 2/3 thời gian đi trên cung đường từ Hà Nội về Hạ Long, chỉ mất chừng 1,5 tiếng, trong khi trước đây phải kẽo kẹt hơn 5 tiếng đồng hồ. Chưa hết, dịp Quốc khánh năm 2022, đúng 4 năm sau, đoạn Vân Đồn-Móng Cái chạy xuyên qua biển đảo, núi rừng tiếp tục được đưa vào khai thác.

Như vậy, chỉ trong vòng 5 năm (2018-2022), từ một địa phương còn ở thế “ốc đảo” biệt lập, Quảng Ninh đã hoàn thành, đưa vào khai thác cụm công trình hoành tráng, từ điểm đầu cầu Bạch Đằng đi Hạ Long, đến Vân Đồn và tiến thẳng tới Móng Cái chạy suốt bằng cung đường cao tốc bề thế, ghi dấu kỷ lục trở thành địa phương sở hữu tuyến đường cao tốc dài nhất Việt Nam (gần 200km).

Lướt vi vu trên đại lộ thênh thang, xuyên qua ngút ngàn rừng xanh, biển biếc đẹp đến ngỡ ngàng, viễn cảnh “sáng ăn phở Cồ Cử, trưa tắm biển Trà Cổ, chiều mua sắm cửa khẩu, tối về ngủ Hạ Long” của du khách trước đây tưởng chỉ có trong mơ, nay đã thành hiện thực.

Cần phải nhắc lại rằng, để cụm công trình cầu Bạch Đằng và trục cao tốc xương sống của Quảng Ninh nên vóc, nên hình hôm nay, “ngòi nổ” có tính chất quyết định, kích hoạt ý chí chính trị đầu tư hệ thống đường cao tốc, thúc đẩy liên kết vùng tam giác kinh tế trọng điểm phía bắc chính là tuyến cao tốc Hà Nội-Hải Phòng. Đầu những năm 2000, khi quốc lộ 5 rơi vào cảnh mãn tải, thường xuyên xảy ra ùn tắc, ngành giao thông đã lập dự án đầu tư đường cao tốc Hà Nội-Hải Phòng với quy mô 4 làn xe nhưng sau nhiều năm, dự án chỉ nằm trên giấy vì thiếu vốn.

Ông Nguyễn Quang Dũng, Quyền Chủ tịch Hội đồng quản trị Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB) từng kể với chúng tôi, khi tháp tùng Lãnh đạo Chính phủ đi nghiên cứu, tìm hiểu kinh nghiệm đầu tư xây dựng đường cao tốc tại Hàn Quốc và Trung Quốc, lãnh đạo Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB) đã nung nấu ý tưởng hình thành tuyến đường ô-tô cao tốc Hà Nội-Hải Phòng. Từ kinh nghiệm triển khai hệ thống đường cao tốc của Hàn Quốc và Trung Quốc, năm 2007, Chính phủ đã giao nhiệm vụ cho Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB) chủ trì, huy động vốn đầu tư xây dựng đường cao tốc Hà Nội-Hải Phòng theo hình thức BOT.

Tuy nhiên, sau khi lập dự án, do tổng mức đầu tư quá lớn, thu hút nguồn vốn đầu tư xã hội hóa không khả thi, dự án đã minh chứng vai trò dẫn dắt của doanh nghiệp Nhà nước trong thực hiện nhiệm vụ chính trị, xây dựng kết cấu hạ tầng đi trước một bước, tạo động lực phát triển công nghiệp hóa-hiện đại hóa đất nước. Dịp kỷ niệm 118 năm ngày sinh của Bác (19/5/2008), dự án đường cao tốc Hà Nội-Hải Phòng với chiều dài 105km, rộng 32-35m, quy mô 6 làn xe, đạt tiêu chuẩn quốc tế hạng A, tổng mức gần 45.500 tỷ đồng chính thức được khởi công, ghi dấu mô hình đặc biệt: Ngân hàng triển khai đầu tư xây dựng đường cao tốc.

Khi các gói thầu xây lắp trên tuyến thi công đồng loạt, trong một chuyến đi kiểm tra, thị sát công trường, ông Đào Văn Chiến, Chủ tịch Hội đồng quản trị Tổng công ty Phát triển hạ tầng và Đầu tư tài chính Việt Nam (VIDIFI) lúc đó kể rằng, ngay khi tiếp nhận dự án, VIDIFI đã mạnh dạn đề xuất giải phóng mặt bằng hành lang tuyến với chiều rộng khoảng 100m ngay, giúp tiết kiệm chi phí giải phóng mặt bằng và tạo điều kiện thuận lợi cho việc mở rộng giai đoạn về sau. Cho đến nay, qua hơn 10 năm vận hành, tuyến đường này vẫn duy trì phong độ đỉnh cao, sở hữu trong mình nhiều “kỷ lục”.

“Chìa khóa” khai phá không gian phát triển

Ông Trần Anh Tú, Tổng Giám đốc VIDIFI cho hay: Cuối năm 2015, dự án đường cao tốc Hà Nội-Hải Phòng chính thức khánh thành, đi vào khai thác toàn tuyến, và kể từ đó, tuyến đường với vai trò “chất xúc tác”, đã khiến diện mạo kinh tế-xã hội các địa phương dọc tuyến thay đổi chóng mặt. Hàng loạt khu công nghiệp, cảng biển mọc lên như nấm sau mưa, thu hút mạnh mẽ dòng vốn đầu tư, đặc biệt là các dự án công nghệ cao, quy mô lớn.

“Có thể nói, sau hơn 10 năm vận hành, tuyến đường ô-tô cao tốc Hà Nội-Hải Phòng đã vượt khỏi giới hạn một tuyến giao thông đơn thuần, trở thành đòn bẩy thúc đẩy làn sóng đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đổ vào các thủ phủ công nghiệp dọc tuyến, giữ vị thế mạch máu kinh tế của miền bắc”, ông Trần Anh Tú nhấn mạnh.

Năm 2025 vừa qua là năm thứ 13 liên tiếp, Quảng Ninh duy trì vị trí trong nhóm dẫn đầu cả nước về chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI). Còn Hải Phòng cũng là địa phương duy nhất giữ vững mức tăng trưởng hai con số trong hơn 10 năm liên tiếp. Cuối tháng 7 vừa qua, Hải Phòng chính thức khởi động Khu Thương mại tự do (FTZ), quy mô gần 6.300ha, khẳng định vị thế mới trên bản đồ hội nhập và đầu tư quốc tế.

Ông Đỗ Văn Thuần, Giám đốc Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Quản lý và khai thác đường ô-tô cao tốc Hà Nội-Hải Phòng cho hay, khi mới đưa vào khai thác, tuyến đường đón nhận khoảng 18.000 lượt xe quy đổi (PCU)/ngày. Còn hiện nay, con số này đã nhảy vọt lên mức kỷ lục hơn 75.000 lượt/ngày, gấp hơn 4 lần so với ban đầu. Tính đến nay, hiệu suất khai thác toàn tuyến đã đạt 93% năng lực thiết kế.

Ông Lê Văn Tiến, Chủ tịch Hiệp hội Vận tải thành phố Hải Phòng đánh giá, đối với ngành vận tải, tuyến đường cao tốc Hà Nội-Hải Phòng chính xác là một cuộc cách mạng, hệ thống logistics toàn vùng được tối ưu hóa triệt để. Nếu không có bước đột phá hạ tầng này hơn 10 năm trước, logistics phía bắc chắc chắn không thể gánh vác được quy mô xuất nhập khẩu khổng lồ như hiện nay. Trong bối cảnh Hải Phòng đang khẳng định vị thế cửa ngõ hàng hải quốc tế, tuyến cao tốc đóng vai trò mạch máu nối liền hậu phương công nghiệp miền bắc với các bến cảng nước sâu, giúp các doanh nghiệp nội địa nâng cao năng lực cạnh tranh sòng phẳng trên sân chơi toàn cầu.

Tính đến nay, sau khoảng 25 năm, cả nước đã đầu tư và đưa vào khai thác khoảng 3.3350km đường cao tốc, một con số mà ngay cả những nhà quản lý ngành giao thông ngày đó cũng không dám nghĩ tới. Nhìn ngược lại về đầu những năm 2000, khi khái niệm đường cao tốc còn xa lạ ở Việt Nam, hành trình “dò đá tìm đường” ở tuyến cao tốc Thành phố Hồ Chí Minh-Trung Lương dài 41km của những người thợ cầu đường Việt Nam khó có thể nói hết những lao khổ, gian truân. Trong bối cảnh vốn đầu tư hạn hẹp, Tổng công ty Tư vấn thiết kế Giao thông vận tải (TEDI), đơn vị nghiên cứu dự án vẫn đưa ra quyết định táo bạo làm 16km cầu cạn, tuy chi phí cao hơn nhưng đáp ứng yêu cầu phát triển tổng thể trong tương lai xa, đồng thời tập trung được hệ thống sản xuất dầm, lắp dựng, phục vụ công nghiệp hóa, công xưởng hóa ngành xây dựng-giao thông.

Năm 2008, Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Quy hoạch phát triển mạng đường bộ cao tốc Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn sau năm 2020, xác lập 22 tuyến, tổng chiều dài 5.873km. Đây được coi là tiền đề tất yếu để thực hiện công nghiệp hóa-hiện đại hóa đất nước. Năm 2010, cả nước mới hoàn thành chưa đầy 100km đường cao tốc, giai đoạn 2011-2020, trong vòng 10 năm, cả nước đưa vào khai thác thêm 1.000km. Thực hiện Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng về ba đột phá chiến lược, trong đó phát triển hạ tầng đồng bộ, hiện đại là trọng tâm, 5 năm sau, hàng loạt dự án được khởi công, tạo nên làn sóng đầu tư mạnh mẽ chưa từng có.

Cục trưởng Kinh tế-Quản lý đầu tư xây dựng (Bộ Xây dựng) Lê Quyết Tiến đánh giá: “Trong 5 năm qua (2021-2025), đã ghi dấu thời kỳ đỉnh cao, đột phá đầu tư đường cao tốc, cả về quy mô, tiến độ, chiều dài khai thác cũng như hiệu quả đầu tư. Tốc độ xây dựng giai đoạn 2021-2025 bình quân khoảng 400km/năm, gấp hơn 4 lần giai đoạn trước. Đến cuối năm 2025, cả nước đạt tổng chiều dài hơn 3.000km đường cao tốc, nối thông toàn tuyến bắc-nam phía đông từ Lạng Sơn đến Cà Mau. Tính đến hết tháng 6 vừa qua, cả nước đã đưa vào khai thác 3.345km đường cao tốc, góp phần thay đổi diện mạo nhiều miền quê, thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội, tăng liên kết vùng và giảm chi phí logistics,…”.

Toàn tuyến cao tốc bắc-nam đã trở thành “thỏi nam châm” với sức hút mạnh mẽ, giúp các địa phương dọc tuyến phát triển hành lang đầu tư mới. Nhiều khu vực gần kề đã nhanh chóng biến thành trọng điểm khu công nghiệp, logistics và du lịch, với hàng loạt dự án quy mô lớn. Các địa phương đã và đang tận dụng hiệu quả lợi thế hạ tầng để chuyển hóa thành cơ hội phát triển kinh tế-xã hội bền vững. Trong tương lai xa, hệ thống đường cao tốc cả nước sẽ tiếp tục được nối dài, mở rộng.

Theo Quy hoạch đường bộ điều chỉnh vừa được công bố, đến năm 2050, cả nước sẽ hình thành 46 tuyến cao tốc với tổng chiều dài hơn 10.100km. Quy hoạch ngành quốc gia này có vai trò định hướng phát triển hệ thống đường bộ trên phạm vi cả nước, huy động nguồn lực đầu tư, kết nối các trung tâm kinh tế, đô thị, cửa khẩu, cảng biển, cảng hàng không và đầu mối giao thông, đồng thời là cơ sở quan trọng để các địa phương chủ động phát triển kết cấu hạ tầng, thúc đẩy liên kết vùng.