Kỳ I: Vùng đất thấp
Nằm ở phía tây bắc của châu Âu, có chung biên giới với Bỉ, Ðức và nhìn ra Biển Bắc, Hà Lan được biết đến như một đất nước nằm thấp nhất so với mực nước biển trên thế giới. Hà Lan nổi tiếng với hoa tuy-líp, những chiếc cối xay gió cùng những công trình đê biển xuyên thế kỷ.
Thấp nhưng vẫn khô
Nếu ai từng đặt chân lần đầu tới Hà Lan bằng đường hàng không, xuống sân bay quốc tế Si-pôn ở tây-nam TP Amsterdam, hẳn sẽ bất ngờ trước khung cảnh nhộn nhịp và không gian thoáng đãng với những cánh đồng rộng thẳng cánh cò bay ở chung quanh sân bay được xếp vào hạng mười sân bay lớn nhất thế giới này. Ðiều đặc biệt hơn, sân bay Si-pôn lại được xây dựng thấp hơn mực nước biển tới 4,5 m!
Nằm tại ba cửa sông chính của Tây Âu, tên chính thức của Hà Lan là "The Netherlands", nghĩa là "Những vùng đất thấp". Ðược biết đến như một vùng đất "thấp" bởi hầu hết đất liền của Vương quốc Hà Lan đều nằm ngang hoặc thấp hơn mực nước biển. Hơn một phần tư diện tích của Hà Lan ở dưới mực nước biển. Ðáng chú ý nhất là khu vực phía tây-nam của Hà Lan vì một phần lớn tại đây, chiếm 27% diện tích của cả nước, nằm dưới mực nước biển. Ðiểm thấp nhất khoảng âm 6,74 m là ở Niu-véc-ke đen I-xen, một thị trấn nhỏ thuộc đông-bắc TP Rotterdam. Ðây cũng là điểm thấp nhất ở châu Âu. Nếu không có các cồn cát và đê, khu vực này có thể bị ngập thường xuyên ở mức gần 7 m nước. Ðiểm cao nhất của đất nước Hà Lan là Van-xe-béc, cao 321 m, nằm ở phía đông-nam, nơi giáp biên giới với Bỉ và Ðức. Ðây là vùng nhô cao duy nhất được gọi là núi ở Hà Lan.
Diện tích Hà Lan rất nhỏ cho nên đất là một tài sản vô cùng quý giá. Người Hà Lan đã nỗ lực giành đất từ biển và cải tạo đất.
Lịch sử lâu dài giữ đất và lấn biển
Trong những ngày ở Hà Lan, chúng tôi được chứng kiến một quốc gia giáp biển có những nét tương đồng với Việt Nam và có sự phát triển hoàn hảo. Chúng tôi đi qua rất nhiều đường hầm xuyên biển và luôn có cảm giác nước biển lơ lửng trên đầu. Thấy chúng tôi băn khoăn về nguy cơ bị nước tiến công, các chuyên gia Hà Lan cho biết, họ chỉ có một lựa chọn duy nhất là khống chế và lấn biển để sinh tồn.
Có một điểm rất đặc trưng là nước len lỏi ở khắp nơi qua hệ thống kênh ngòi chằng chịt như "duyên nợ" muôn đời của người Hà Lan. Nước có mặt ở mọi nơi: sông, hồ, kênh, rạch. Hơn 16 triệu người dân xứ
sở hoa tuy-líp chỉ sống trong phần diện tích nhỏ bé khoảng 41 nghìn km2. Ðịa hình Hà Lan bằng phẳng, xen kẽ là những ngọn đồi thấp ở miền trung và miền nam. Hơn nữa Hà Lan lại giáp biển cho nên có khí hậu đặc trưng của biển. Những đường bờ biển dài tạo nên nhiều cảnh đẹp tự nhiên, những thành phố, làng quê thơ mộng và trù phú.
Biển Bắc luôn "thay tính đổi nết" đã gây ra những thiệt hại to lớn cho Hà Lan. Trong lịch sử, nhiều trận lụt khủng khiếp đã cướp đi biết bao sinh mạng của người dân Hà Lan. Liên tục trong các năm 1212, 1219, 1404 rồi đến 1421, lũ lụt làm hàng chục nghìn người chết và cuốn trôi nhiều vùng đất. Hai trận bão cuối năm 1836 đã đe dọa trực tiếp đến trung tâm Thủ đô Amsterdam.
Ðêm 31-1-1953 là một đêm kinh hoàng không thể nào quên đối với người Hà Lan. Bão, sóng lớn, gió to và triều cường cùng nước dâng của Biển Bắc phá tan khoảng
45 km đê biển rồi nhấn chìm ba tỉnh phía nam. Gần hai nghìn người chết, 100 nghìn người phải di dời, hơn 10 nghìn ngôi nhà bị phá hủy hoàn toàn. Nhưng rồi bản lĩnh của một dân tộc luôn phải đấu tranh với thiên nhiên để tồn tại và phát triển đã tạo nên một quyết tâm không gì lay chuyển nổi là bằng mọi giá phải chế ngự nước dữ. Thảm kịch từ nước biển khiến người Hà Lan nhận ra những yếu kém và họ chung sức sửa sai rồi lại làm lợi từ nước.
Lịch sử của Hà Lan từ bao thế kỷ vẫn gắn liền với lịch sử của biển cả. Người dân Hà Lan luôn phải nghĩ cách chống lại lũ lụt và bồi đất lấn biển. Phần lớn diện tích đất ở Hà Lan hiện nay đều là vùng đất lấn biển. Người Hà Lan từ lâu nổi tiếng với câu nói "Chúa đã tạo ra thế giới, nhưng chính người Hà Lan đã tạo ra đất nước Hà Lan". Lời nói này nói lên một niềm tự hào to lớn về những kỳ công xây dựng ngăn giặc nước đáng kinh ngạc của người Hà Lan.
Là quốc gia ven biển, có nhiều khu vực dưới mực nước biển và những phần đất thấp thường bị ngập, nhưng chính đặc điểm đó góp phần giúp người Hà Lan trở thành chuyên gia đứng đầu thế giới về xây dựng đê, đập, giữ cho đất khô ráo và phát triển thành một trong những nước xuất khẩu hàng nông sản hàng đầu thế giới.
Vương quốc của cối xay gió và hoa tuy-líp
Là một quốc gia hiện đại, công nghiệp hóa với nền kinh tế phát triển, Hà Lan có nhiều sản phẩm và thương hiệu nổi tiếng thế giới như: đội tuyển bóng đá được mệnh danh là "Cơn lốc mầu da cam", bia Hê-ni-ken, hàng điện tử Phi-líp, hải cảng lớn nhất châu Âu Rotterdam. Nhờ có phong cảnh tuyệt đẹp, Hà Lan còn là một trong những điểm du lịch được ưa chuộng trên thế giới. Vậy nhưng, biểu tượng và niềm tự hào của đất nước này lại là cối xay gió và hoa tuy-líp. Ði tới bất kỳ cửa hàng bán đồ lưu niệm nào ở Hà Lan, những chiếc cối xay gió làm bằng nhiều chất liệu và những bông hoa tuy-líp bằng gỗ sơn nhiều mầu sặc sỡ hay những túi củ hoa tuy-líp giống luôn được bày bán và giới thiệu ở nơi dễ nhìn thấy nhất.
Từ thế kỷ thứ mười, người Hà Lan đã nghĩ cách trị thủy bằng cách đắp đê và khoảng 400 năm sau đó, họ lại tìm cách giành lại đất với sự hỗ trợ của phát minh kỳ diệu mà ngày nay vẫn tồn tại là: cối xay gió.
Người Hà Lan vẫn thường nói rằng chính cối xay gió tạo nên đất nước họ. Với họ, cối xay gió mãi mãi trở thành niềm tự hào, sự kiêu hãnh và nét đặc trưng nhất của Hà Lan. Hiện có hơn một nghìn cối xay gió vẫn hiện diện ở khắp đất nước Hà Lan. Và một trong số nơi tạo dựng niềm kiêu hãnh ấy là Kinderdijk - làng cối xay gió.
Chúng tôi tới thăm Kinderdijk vào giữa mùa hè. Trời xanh trong vắt. Nằm ở ngoại ô thành phố Rotterdam, đây là vùng đất cực thấp so với mực nước biển ở Hà Lan. Nằm dưới mực nước biển và cạnh hai sông Lếch và Noóc, một hệ thống cối xay gió vững chắc được xây dựng từ năm 1740 để guồng nước từ những khu vực ngập lụt ra sông. Với 19 chiếc được bảo tồn nguyên vẹn tới ngày nay, Kinderdijk là nơi tập trung nhiều cối xay gió nhất Hà Lan.
Theo truyền thuyết kể lại, Kinderdijk có tên gọi hiện nay là do một sự kiện đặc biệt trong trận lũ tồi tệ vào năm 1421. Một chiếc nôi có đứa trẻ nằm bên trong bị nước cuốn trôi được giữ thăng bằng bởi một con mèo và mắc lại trên sườn đê. Ðịa điểm xảy ra việc này được gọi là Kinderdijk.
Cư dân đến sinh sống ở vùng đất này từ thế kỷ 11. Họ đã cải tạo bãi than bùn, mở rộng diện tích trồng trọt và sinh sống bằng cách đào mương, kênh dẫn nước, dùng cối xay gió cuốn nước chuyển ra sông lớn quanh vùng.
Những cối xay gió đầu tiên ở đây xây dựng từ những năm 1400. Lúc đầu, cối xay gió làm bằng đá, sau đó được cải tiến với chất liệu nhẹ hơn như gỗ. Những chiếc cánh quạt cực khỏe, dài hàng chục mét của cối xay gió truyền lực của gió lên bánh guồng lớn bằng gỗ để đổ nước ra sông.
Ðược tận mắt nhìn những chiếc cối xay gió cổ từng gắn liền với cuộc sống người nông dân qua nhiều thế kỷ, mới thấy hết sự sáng tạo bền bỉ của con người. Cũng vì điều này mà cả đất nước Hà Lan tự hào, nâng niu, quý trọng và bảo tồn làng cối xay Kinderdijk, một vùng đất được tạo nên từ việc dùng cối xay gió đẩy nước biển. Hiện nay, việc tiêu thoát nước đã do các máy bơm hiện đại đảm nhiệm, nhưng những chiếc cối xay gió vẫn đứng đó như biểu tượng chống lụt và góp phần thu hút đông đảo khách du lịch đến thăm vùng đất tươi đẹp. Với giá trị lịch sử, làng cối xay gió Kinderdijk được UNESCO công nhận là di sản thế giới vào năm 1997.
Cũng tại vùng đất thấp này, người Hà Lan còn tự hào về hoa tuy-líp, loài hoa vốn được xem như biểu tượng tinh khiết của tình yêu từ hàng trăm năm qua. Hoa tuy-líp ngày nay là sản phẩm xuất khẩu chính của Hà Lan, nhưng những củ hoa giống mới chỉ xuất hiện ở Hà Lan từ năm 1593. Theo các chuyên gia Hà Lan, loài hoa biểu tượng của giới quý tộc này thật ra là những bông hoa dại vùng Trung Á và không chịu được khí hậu miền nhiệt đới. Vậy mà khi đến vùng đất này, chúng góp phần làm nên "xứ sở muôn hoa".
Cứ mỗi độ xuân về, người dân Hà Lan lại háo hức chờ những tia nắng ấm áp trải dài trên những cánh đồng và chào đón vẻ đẹp kiêu sa, rực rỡ, tràn đầy sức sống của hàng trăm loài hoa tuy-líp. Từ những chiếc lá xanh thuôn dài, mộc mạc mọc chung quanh, nụ hoa tuy-líp từ từ vươn lên cao, đơn độc ở ngay giữa trung tâm lộ ra vẻ đẹp tuyệt vời. Vẻ đẹp đó được những thi sĩ lãng mạn ví von giống như sự thương yêu say đắm của người tình về một nhan sắc diễm lệ do Ðấng tạo hóa ban cho con người.
Tuy nhiên, để có thể ngắm hoa nở ngợp trời, người Hà Lan và khách du lịch quốc tế thường đến Câu-ken-hốp - vườn hoa nổi tiếng của Hà Lan. Ðến thăm Câu-ken-hốp, chúng tôi có cảm giác như lạc vào một thế giới của muôn hoa. Càng ngạc nhiên hơn khi được các hướng dẫn viên xinh đẹp và cởi mở tại phòng thông tin của vườn hoa nhiệt tình cho biết: Với diện tích khoảng 32 ha, Câu-ken-hốp là nơi gieo trồng khoảng bảy triệu bông hoa ôn đới hằng năm, đặc biệt là tuy-líp. Năm nay, vườn hoa tròn 60 tuổi và đón hơn 45 triệu lượt khách du lịch khắp nơi trên thế giới đến tham quan. Chúng tôi đến thăm vườn hoa Câu-ken-hốp đúng vào dịp kỷ niệm 60 năm lễ hội hoa lớn nhất thế giới này và chứng kiến một khung cảnh thật đáng nhớ. Những dòng xe ô-tô chở khách từ khắp nơi trên thế giới tới tham quan. Khách du lịch châu Mỹ, châu Âu, châu Á và châu Phi xếp hàng dài chờ đến lượt vào thăm vườn hoa lộng lẫy nhất thế giới.
Hằng năm, vườn hoa Câu-ken-hốp chỉ mở cửa hai tháng, khoảng từ giữa tháng ba đến giữa tháng năm. Thời gian đẹp nhất ngắm hoa tuy-líp là vào cuối tháng tư và đầu tháng năm, đây cũng là thời điểm diễn ra lễ hội hoa Câu-ken-hốp lớn nhất thế giới trong tiết trời dễ chịu của mùa xuân châu Âu. Ðến với lễ hội này, bạn sẽ tận mắt chiêm ngưỡng hàng trăm loại hoa tuy-líp cùng hàng chục tác phẩm hoa đặc biệt của châu Âu. Các sắc mầu như đỏ, cam, vàng, hồng và đặc biệt là hoa tuy-líp đen mà người Hà Lan thường ví von như Nữ hoàng của hoa tuy-líp với nhiều kích cỡ khác nhau nhô lên trên các luống hoa cạnh những con suối chảy rì rào, những hồ nước êm đềm thơ mộng, những bụi cây cao, thấp nhiều mầu sắc tạo cho cảnh trí của vườn hoa Câu-ken-hốp một nét độc đáo có một không hai trên thế giới.
Không chỉ khoe sắc cho khách du lịch chiêm ngưỡng, hoa tuy-líp của Hà Lan còn đem lại nguồn lợi kinh tế đáng kể. Ðất nước Hà Lan từ nhiều năm qua đã lựa chọn việc trồng hoa như một yếu tố chiến lược quan trọng để phát triển kinh tế, đồng thời lại mang mầu sắc tươi đẹp cho đất nước của mình. Các sản phẩm hoa của Hà Lan xuất khẩu khắp thế giới và hằng năm đem lại cho đất nước này hàng tỷ USD.
Trong bao năm qua, người dân Hà Lan vẫn sống bình yên nhờ những công trình chống lụt và chống sóng biển kiên cố. Ngày nay, Hà Lan là một nước nông nghiệp, công nghiệp phát triển và là nước đứng đầu thế giới về quản lý tài nguyên nước, công nghệ xử lý nước thải, môi trường, cũng như xây dựng các công trình dưới nước hoặc gắn liền với nước. Lịch sử của Hà Lan là "giành đất lấn biển" và đất nước của cối xay gió và hoa tuy-líp chỉ tiếp tục khô nhờ những công trình trị thủy hiệu quả. Khi chưa có điện, cha ông họ xây dựng hệ thống cối xay gió đưa nước ra khỏi vùng ngập lụt. Ngày nay, những công trình đê biển và thủy lợi hùng vĩ mang dấu ấn thời đại công nghiệp hóa của họ trở thành những bằng chứng sống động về khả năng trị thủy và chống chọi thiên tai khắc nghiệt.
Bài và ảnh: HUY THẮNG, KHẢI HOÀN
Phóng viên Báo Nhân Dân thường trú tại Pháp
