Chuyển đổi mô hình hoạt động hợp tác xã (Tiếp theo và hết) (*)

Bài 1: Dứt khoát với hình thức “đánh kẻng, chấm công

Chuyển đổi - xu thế tất yếu

HTX nông nghiệp Trực Chính (huyện Trực Ninh, tỉnh Nam Định) từng là HTX có quy mô toàn xã, được thành lập từ năm 1962, đã chuyển đổi theo Luật HTX năm 1997 và năm 2003. Tổng số hộ nông dân trên địa bàn xã năm 2014 có 1.750 hộ, trong đó, HTX có 3.600 xã viên là người lao động từ 18 tuổi trở lên, không có vốn góp trong HTX. Các hoạt động dịch vụ của HTX gồm dịch vụ nước, làm đất, bảo vệ thực vật, bảo vệ đồng ruộng, diệt chuột, tư vấn áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, cung ứng giống, phân bón, thuốc phòng trừ sâu bệnh. “Xã viên quá đông, không có ý thức, trách nhiệm tập thể để xây dựng và phát triển HTX, không vốn góp, nặng tư tưởng bao cấp; bộ máy quản lý hoạt động bị ràng buộc và lệ thuộc nhiều vào chính quyền địa phương.

Vì vậy, hoạt động của HTX còn nhiều hạn chế, chưa năng động, sáng tạo, tự chịu trách nhiệm trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. Doanh thu bình quân hằng năm của HTX chỉ đạt hơn hai tỷ đồng, thu nhập (lãi) bình quân chỉ 15 triệu đồng” - Chủ tịch Hội đồng quản trị (HĐQT) HTX nông nghiệp Trực Chính Nguyễn Mạnh Chư nhớ lại. Năm 2014, HTX đã nghiên cứu các văn bản, tiến hành rà soát lại điều lệ và nội dung hoạt động của HTX, đối chiếu với các quy định của Luật HTX năm 2012, xây dựng phương án tổ chức lại HTX theo quy định của Luật HTX và thông qua Đại hội xã viên HTX để thực hiện.

Đến cuối năm 2014, HTX chính thức hoàn tất quá trình chuyển đổi hoạt động theo Luật HTX năm 2012, với tên gọi mới là HTX sản xuất kinh doanh dịch vụ nông nghiệp Trực Chính. Vốn góp tối thiểu của một thành viên khi tham gia HTX lần đầu là 150 nghìn đồng/thành viên; vốn điều lệ của HTX hiện là 234,4 triệu đồng; đã có gần 1.500 người trong tổng số 1.750 người là chủ hộ tham gia, góp vốn vào HTX.

Tương tự, HTX nông nghiệp Công Bằng Thuận An (xã Thuận An, huyện Đác Mil, tỉnh Đác Nông) cũng là một trong những HTX kịp thời nhận thức được tầm quan trọng của việc chuyển đổi mô hình hoạt động theo Luật HTX năm 2012, coi đây là xu thế tất yếu trong tiến trình phát triển. Giám đốc HTX Nguyễn Hữu Hạ cho biết: HTX được thành lập tháng 9-2012 với mục đích liên kết các hộ nông dân, tạo sức mạnh tập thể, để dễ dàng làm việc với các đối tác lớn với giá cả ổn định hơn. “Khi mới thành lập, HTX gặp rất nhiều khó khăn. Người dân ban đầu còn e ngại, cho nên HTX chỉ huy động được 49 thành viên tham gia.

Trong tay không có một khoản tiền nào, nhưng Ban quản trị vẫn cố gắng tự lo liệu để chèo lái con thuyền HTX của mình” - ông Nguyễn Hữu Hạ nhớ lại. Xu hướng hiện nay, người tiêu dùng rất quan tâm đến sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, sản phẩm chất lượng cao, sản xuất theo nguyên tắc bảo vệ môi trường,… Nắm bắt được nhu cầu này, ông đã mạnh dạn tham quan học hỏi, tìm hiểu mô hình hoạt động HTX ở nhiều nơi, rút ra kinh nghiệm cho chính mình. Sau khi thành lập, Ban quản trị HTX đã quyết định tham gia vào Hiệp hội cà-phê thế giới, đăng ký sản xuất theo tiêu chuẩn, chứng nhận của Tổ chức Thương mại công bằng (Fairtrade). Ban đầu, 49 thành viên của HTX đăng ký sản xuất với tổng diện tích hơn 98 ha, sản lượng gần 295 tấn cà-phê. Ngay năm đầu đi vào hoạt động, HTX đã tương đối thành công.

Tháng 9-2013, HTX chính thức bầu lại HĐQT, hoạt động theo Luật HTX năm 2012 và kết nạp thêm thành viên. Đến nay, HTX có 112 thành viên, đăng ký hơn 204 ha, sản lượng hơn 674 tấn/vụ. “Nhờ sản xuất theo đúng quy trình, tiêu chuẩn cho nên HTX đạt sản lượng khá cao, khoảng 230 đến 350 tấn, mang lại doanh thu từ 11 đến 18 tỷ đồng/năm, thành viên có lợi nhuận cao. Không những thế, do tham gia vào hệ thống Fairtrade, cho nên những năm qua, HTX đã có thêm được nguồn thu từ Quỹ phúc lợi công bằng rất lớn, tương đương 440 USD/tấn, đem về cho thành viên HTX mức lợi nhuận 7,9 tỷ đồng. Với số tiền quỹ này, đã góp phần tăng thu ngân sách nhà nước cho HTX, mang lại nhiều lợi ích cho thành viên và cộng đồng” - Giám đốc Nguyễn Hữu Hạ phấn khởi cho biết.

Tháo gỡ khó khăn để chuyển đổi

Dù những HTX đã chuyển đổi thành công hay đang trong tiến trình chuyển đổi, theo ghi nhận từ nhiều ý kiến khác nhau, việc tổ chức lại và hoạt động của HTX theo Luật HTX năm 2012 vẫn còn nhiều khó khăn, vướng mắc cần sớm được tháo gỡ.

Theo Chủ tịch HĐQT HTX nông nghiệp Trực Ninh Nguyễn Mạnh Chư, khó khăn vướng mắc khi tổ chức lại HTX ở Đại hội xã viên HTX thể hiện ở việc, Luật HTX là luật chung không có quy định chi tiết cho từng loại hình HTX cho nên khi Đại hội áp dụng vào HTX nông nghiệp hiện tại có nhiều điểm chưa hợp lý và tính khả thi không cao như: quy định cứng tối thiểu số lượng thành viên HĐQT, ban kiểm soát và đại biểu thành viên dự Đại hội chưa hợp lý. Luật HTX năm 2012 chỉ quy định vốn góp tối thiểu của thành viên mà chưa quy định vốn góp tối thiểu của cán bộ quản lý để gắn trách nhiệm của người quản lý, điều hành với kết quả sản xuất, kinh doanh trong HTX, dẫn tới địa phương áp dụng thực hiện hiệu quả còn thấp. Sau khi tổ chức lại, HTX vẫn gặp khó khăn, vướng mắc như bộ máy quản lý cồng kềnh, chi phí cao trong khi hoạt động của HTX chưa mở rộng được vì địa bàn còn hạn hẹp. Số lượng thành viên HTX nhiều nhưng chỉ có góp vốn tối thiểu 150 nghìn đồng/thành viên để xác định tư cách thành viên mà không bắt buộc góp vốn kinh doanh, dẫn tới ý thức, trách nhiệm cùng HĐQT xây dựng phát triển HTX thiếu tính bền vững. Đặc biệt, vốn quỹ HTX rất hạn hẹp và chưa được các ngân hàng tin tưởng cho vay nên vẫn còn gặp nhiều khó khăn trong hoạt động mở rộng các dịch vụ của HTX.

Thiếu vốn và khó tiếp cận nguồn vốn tín dụng ngân hàng cũng là khó khăn của HTX nông nghiệp Công Bằng Thuận An khi xây dựng kế hoạch đầu tư nâng cấp nhà máy chế biến cà-phê ướt để thu mua cà-phê của người dân vào chế biến ngay tại nhà máy. HTX này cũng đang gặp phải không ít khó khăn về nguồn quỹ đất làm trụ sở, kho bãi, xây dựng khu vực sản xuất cà-phê tập trung theo quy trình cà-phê bền vững. Không riêng hai HTX nêu trên, HTX Xuân Hương (TP Đà Lạt) cả về tiếp cận nguồn vốn và đất đai sản xuất đều hết sức khó khăn. “Thực tế đến nay, chúng tôi chưa tiếp cận được nguồn tín dụng nào từ phía ngân hàng vì HTX không có tài sản để thế chấp. Kể cả văn phòng cũng mượn nhà dân, nhà của chủ nhiệm biến thành trụ sở HTX. Năm năm nay, HTX có kho sơ chế theo tiêu chuẩn VietGap cũng do cá nhân chủ nhiệm cho HTX mượn đất xây dựng. Chỉ khoảng hai năm trở lại đây, HTX mới vay được vài trăm triệu đồng từ Quỹ Hỗ trợ của Liên minh HTX để xây dựng nhà kho sơ chế” - Chủ nhiệm HTX Xuân Hương Trần Đức Quang tâm sự.

Nhìn nhận về những vướng mắc hiện nay của các HTX, đồng chí Lê Diễn, Ủy viên T.Ư Đảng, Bí thư Tỉnh ủy Đác Nông cho rằng: Kinh tế tập thể của tỉnh hiện tiếp tục phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức. HTX tiếp cận nguồn vốn vay của ngân hàng thương mại còn thấp, tuy Quỹ hỗ trợ phát triển HTX đã đi vào hoạt động, nhưng hầu hết các HTX chưa đáp ứng được các điều kiện vay vốn, dẫn đến việc triển khai giải ngân còn chậm. Nhiều cơ chế, chính sách ưu đãi cho HTX ở các lĩnh vực đã được ban hành, nhưng thực tế có rất ít HTX có thể tiếp cận và được thụ hưởng những chính sách ưu đãi do thủ tục, quy trình thực hiện còn khá phức tạp và chưa sát với tình hình thực tế của HTX…

Ngoài ra, việc chuyển đổi HTX gặp khó do chính nội dung quy định trong Luật khó vận dụng vào thực tế, nhất là các HTX nông nghiệp. Trong điều kiện kinh tế của HTX ngày càng khó khăn do diện tích đất sản xuất thu hẹp, việc chi trả lương cho cán bộ, thành viên HTX đang là bài toán nan giải. Một trở ngại khác, ở nhiều HTX quy mô nhỏ, việc xác định, định giá tài sản chia và không chia, nhất là tài sản có trước năm 1960 (phần lớn các tài sản này đã hư hại, cũ nát) gặp nhiều vướng mắc. Trong quá trình chuyển đổi, không ít HTX bị hiểu nhầm là "giải thể và thành lập lại", vận động thành viên gặp khó khăn,…

Theo đánh giá của Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn), vấn đề nhận thức về HTX ở địa phương, cấp cơ sở hiện chưa đạt yêu cầu. Theo đó, ở cấp trung ương, đặc biệt nhấn mạnh vai trò của HTX nhưng xuống đến cấp tỉnh đã nhạt đi, xuống huyện, xã lại càng mờ nhạt. Chính vì vậy, việc nâng cao nhận thức, huy động cả hệ thống chính trị vào cuộc nhằm phát triển kinh tế tập thể mà nòng cốt là phát triển HTX, đang là một trong những yêu cầu cấp thiết trong tình hình hiện nay. Để tháo gỡ phần nào khó khăn, vướng mắc, đại diện nhiều HTX, chính quyền địa phương kiến nghị, cần thiết ban hành Nghị định riêng về HTX nông nghiệp. Hơn thế, các HTX dịch vụ nông nghiệp, nên bỏ quy định về tỷ lệ 32% mà HTX cam kết cung ứng, tiêu thụ sản phẩm cho khách hàng không phải là thành viên, để HTX có thể phục vụ tất cả các hộ nông dân có nhu cầu trên địa bàn. Bên cạnh đó, Nhà nước cũng cần quan tâm tới đội ngũ cán bộ HTX, đào tạo, bồi dưỡng nâng cao năng lực, trình độ, chế độ chính sách, bảo hiểm xã hội, hỗ trợ tiền công.

Để việc triển khai Luật HTX năm 2012 thành công rất cần một tiếng nói chung, đồng thuận từ trên xuống dưới, từ các bộ, ngành đến chính quyền địa phương.

(*) Xem Báo Nhân Dân số ra ngày 22-3.

Việc triển khai Luật HTX năm 2012 sau ba năm đã có những chuyển biến tích cực, nhưng so với yêu cầu, tiềm năng, lợi thế thì chưa đạt. Vì vậy, cần tiếp tục huy động cả hệ thống chính trị vào cuộc đồng bộ, thường xuyên và quyết liệt hơn. Theo tôi, cần tập trung tiếp tục hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đồng bộ và thuận lợi cho quá trình tổ chức thực hiện. Đồng thời, bổ sung các cơ chế chính sách về tài chính, tiếp cận nguồn vốn tín dụng, ứng dụng khoa học - công nghệ, hỗ trợ xây dựng những mô hình HTX kiểu mới gắn với chuỗi giá trị. Mặt khác, phải giải quyết dứt điểm những HTX cũ và thành lập trước khi có Luật HTX năm 2012 để cả hệ thống chính trị, nhất là người dân thấy được bản chất của HTX kiểu mới và có niềm tin vào HTX kiểu mới.

Võ Kim Cự

Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam