Chuyện con cá và sức sống một miền châu thổ

Cá tra có nguồn gốc ở Biển Hồ - Cam-pu-chia (tiếng Khmer là pra), là loại cá nước ngọt, da trơn, không vảy. Cá ba sa cũng có đặc tính trên nhưng thân lớn hơn, bụng to, có ba miếng mỡ rời nằm trong thành bụng và chỉ ba nước Việt Nam, Lào, Cam-pu-chia là nuôi được.

Nhà văn hóa Sơn Nam khi bàn về sức sáng tạo đã tỏ ra rất thích thú trước cách thức nuôi cá của người dân đồng bằng Nam Bộ. Từ những cái rộng nuôi tôm xa xưa, đan bằng tre, chừa những kẽ hở để nước chảy vào chảy ra đến những cái rộng lớn hơn để nhốt cá tra, cá lóc bắt được phát triển thành kiểu nhà bè, trên ở, dưới đóng ao khung gắn vào, có chỗ cho nước ra vô; bốn phía gắn thùng phuy; nước lớn, bè nổi. Chiếc bè cá đầu tiên xuất hiện ở An Giang hình như từ năm 1930, nay được cải tiến, có bè như "tòa biệt thự" rộng hàng trăm mét vuông, trị giá hàng tỷ đồng. Bên trong bè chia thành từng khoang nuôi các loại cá khác nhau như cá tra, ba sa, cá bông, he, vồ, chép, trắm cỏ, phi...

Chuyện tạo giống cá bột mới thật kỳ thú, kỳ thú ngay ở đặc tính của cá. Nhiều ngư dân cố cựu bên dòng Cửu Long kể rằng người ta câu hay chài lưới được cá tra thường ít hơn các loại cá khác và đặc biệt, không bao giờ bắt được tra có trứng! Cá tra chỉ sống ở Biển Hồ - Cam-pu-chia, số tra bắt được ít ỏi đó là do khi nước quay (mùng 5 tháng 5 âm lịch), một số con mới nở trôi giạt theo dòng nước tràn vào đồng ruộng chúng ta để rồi ba, bốn tháng sau, đủ lớn, chúng lại quẫy đuôi bơi ngược về cố hương, Biển Hồ! Do vậy, cá tra bột rất mắc, người bán chở ghe đi rao nhưng tính giá theo "đầu con": cá tra con mới hớt, cá tra con nuôi lớn bằng đầu đũa, cá tra con từ phân rưỡi đến 3 phân... Nói vậy, để thấy sự kiện chúng ta cho cá tra đẻ nhân tạo thành công (1988) từng gây xôn xao dư luận lúc đó như thế nào. Chuyện cho cá ba sa đẻ nhân tạo phức tạp hơn nhiều.

Và người làm nên "huyền thoại" là ông Bảy Nhị, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân tỉnh An Giang. Ông cùng đồng nghiệp đã tìm mua một con cá ba sa có trứng rồi mổ ra xem bao tử chứa thức ăn gì để tìm ra cho bằng được loại thức ăn nuôi cá nhân giống. "Vua cá ba sa" Nguyễn Văn Thọ, ngư dân đã bốn đời nuôi cá ba sa ngay tại "vương quốc cá bè" Châu Ðốc cũng từng bỏ cả tỷ bạc lập phòng thí nghiệm nghiên cứu cá đẻ (và cũng đầu tư ngót nghét ba tỷ cho bốn đứa con du học xứ người)...

Ðến nay, ngay trên đất Việt, nhiều trại ươm giống cá ba sa đã xuất hiện. Ngày xưa, họ vận chuyển cá con bằng đôi thúng quang dầu, vừa đi vừa lắc cho cá con đủ dưỡng khí còn hiện nay dùng túi ni-lông có bơm ô-xy chuyên chở được nhiều mà đi xa thì gọn nhẹ. Ðể hội nhập, phải linh hoạt hơn, nhạy bén hơn, nhìn xa hơn. Tiếp cận cái mới là kỹ năng sống tích cực, là bản tính vốn có của người dân đồng bằng: Hơn 70% ngư dân làng bè Châu Ðốc nối mạng cập nhật thông tin thương mại. Phải thấy rằng, với nguồn giống sản xuất tại chổ và nguồn thức ăn dồi dào, giá nhân công lao động thấp cộng với sự áp dụng những tiến bộ khoa học kỹ thuật trong quy trình khép kín... là những yếu tố cơ bản để giảm chi phí giá thành cá tra, cá ba sa.

Nghề nuôi cá bè ở đồng bằng sông Cửu Long đã tồn tại trên trăm năm rồi. 70% lượng xuất khẩu cá ba sa, cá tra của Việt Nam chính là thị trường nước Mỹ. Ngư dân bản địa choáng váng, bật ngửa. "Cuộc chiến cá da trơn" bùng nổ, gây "sốc" cả thế giới.

Con cháu của "dân ấp dân lân", những người từng "Mở chín cửa sông / Tạc chín Long Kỳ / Ðắp chín cù lao / Xây nên vạt cát bồi châu thổ..." phóng khoáng, đôn hậu nhưng cũng tràn đầy dũng lực, năng động sáng tạo. Một cáo buộc bất công không thể làm ta mất đi một thế mạnh, một nghề truyền thống hàng trăm năm! Cá ba sa với ưu thế về chất lượng và giá trị thương phẩm cao: Thịt trắng, mềm, thơm ngon, mỡ nhiều, không hôi mùi bùn, ăn đứt cá nheo "Catfich" nuôi hầm nuôi ao bên Mỹ. Trong nỗ lực của các doanh nghiệp cùng Hiệp hội nghề cá An Giang và các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, nhiều tập đoàn, công ty, doanh nghiệp trong ngoài nước đã tìm đến với con cá ba sa, cá tra đồng bằng. Công ty bán lẻ nổi tiếng thế giới Metro Cash&Carry có thể mua 1/3 sản lượng cá ba sa Việt Nam; phi-lê đông lạnh ba sa, tra được thỏa thuận ở Trung Quốc, Hồng Kông... Thị trường trong nước cũng được "xới" lên quyết liệt. "Vua bếp" Martin Yan nổi tiếng thế giới đã trình diễn thành công hai món ăn được chế biến từ con cá ba sa cũng nổi tiếng của đồng bằng tại khách sạn Palace, thành phố Hồ Chí Minh...

"Ðất say đất cũng lăn quay / Trời say trời cũng đỏ gay ai cười...", Tản Ðà, một thi sĩ lớn, một nghệ sĩ nổi tiếng trong làng ẩm thực khi vào Sài Gòn làm báo đã có dịp thưởng thức món ngon Nam Bộ, từng tấm tắc "Sài Gòn có vị cá tra!". Cái vị cá tra, ba sa đó ngày nay càng phong phú hơn hấp dẫn hơn với hơn 100 sản phẩm chế biến, trong đó có những sản phẩm được bình chọn là Hàng Việt Nam chất lượng cao; có loại dành cho khai vị, có loại cho gia đình tự chế biến, có loại làm khô: há cảo, hoành thánh, sủi cảo, v.v. Chính từ chất lượng ngày càng được chăm chút, con cá da trơn đồng bằng lại lao ra trên nhiều đường bơi mới.

Cá ba sa, cá tra vượt "vũ môn" sóng gió thương trường khốc liệt. Chỉ trong sáu tháng đầu năm 2004 sản phẩm cá tra, cá ba sa của An Giang lại tiếp tục tràn sang 35 nước, tăng 81% so cùng kỳ 2003; thị trường trong nước được mở rộng hơn bao giờ hết với 46 tỉnh thành. Ðó chính là bản lĩnh đồng bằng, bản lĩnh Việt Nam trong thời hội nhập.

Con cá đồng bằng lên ngôi và sẽ còn vươn xa hơn nữa. Thương hiệu riêng cho con cá đồng bằng dựa trên tiêu chuẩn quốc tế là vô cùng cần thiết cũng đang được xây dựng; việc quy hoạch, gắn kết giữa các tỉnh nuôi cá trong khu vực chính là điều kiện phát triển bền vững cho lợi thế độc đáo này... Con cá đồng bằng càng "bóng" hơn sau vụ kiện. Ngư dân châu thổ, ngư dân Việt Nam mới bước ra sân ngoài đã thắng.

Sức sống châu thổ thật kỳ diệu. "Họ vẫn đóng tàu và giương buồm ra khơi...".

VŨ NHẤT THỐNG