Mâu thuẫn gay gắt
Các nhà phân tích cho rằng, bản chất của cuộc xung đột quân sự tại Nam Ossetia là cuộc đối đầu giữa Mỹ và Nga trong việc tranh giành ảnh hưởng về kinh tế, chính trị và quân sự ở khu vực Kavkaz do Gruzia có vị trí chiến lược quan trọng, nằm ở nơi giao nhau giữa hai lục địa Á-Âu, chung đường biên giới với Nga, sát với biển Ðen, con đường huyết mạch thông ra Ðịa Trung Hải.
Sau khi Tổng thống Gruzia M.Mikheil Saakashvili lên nắm quyền năm 2003, Mỹ đã đẩy mạnh quan hệ với Tbilisi, tìm cách thiết lập ảnh hưởng ở khu vực sát sườn nước Nga và hỗ trợ quân sự cho Gruzia, hậu thuẫn Tbilisi trong vấn đề gia nhập Hiệp ước quân sự Bắc Ðại Tây Dương (NATO). Nhằm giảm bớt sự phụ thuộc vào nguồn năng lượng của Nga, Mỹ đã hợp tác xây dựng tuyến đường ống dẫn dầu từ Azerbaijan qua Gruzia đến Thổ Nhĩ Kỳ.
Giữa lúc xung đột tại Nam Ossetia chưa được giải quyết ổn thỏa thì Mỹ và Ba Lan đã ký thỏa thuận về việc triển khai mười tên lửa đánh chặn thuộc hệ thống phòng thủ tên lửa quốc gia của Mỹ (NMD) tại TP Slupsk, nằm sát biển Baltic, cách biên giới cực Tây của Nga khoảng 180 km. Hành động này làm cho mối quan hệ giữa Washington và Moscow, vốn đã căng thẳng như bị đổ thêm dầu vào lửa. Moscow phản đối gay gắt kế hoạch trên, vì cho rằng hệ thống NMD ở Ðông Âu đe dọa an ninh của Nga, phá hủy khả năng ngăn chặn hạt nhân của Nga cũng như phá vỡ thế cân bằng lực lượng ở châu Âu sau thời kỳ chiến tranh lạnh. Nga cảnh báo về nguy cơ nổ ra một cuộc chạy đua vũ trang mới, có thể dẫn đến một cuộc chiến tranh lạnh và khẳng định, nếu điều đó xảy ra, lỗi hoàn toàn là do phía Mỹ vì Washington đã cố tình "thay đổi thế cân bằng chiến lược".
Thủ tướng Nga V.Putin trong cuộc trả lời phỏng vấn kênh truyền hình Mỹ CNN ngày 28-8 đã khẳng định, lập trường của Washington về cuộc xung đột Nam Ossetia đã gây tổn hại cho quan hệ Nga-Mỹ và không loại trừ khả năng một số thế lực ở Mỹ có thể đã "đạo diễn" cuộc xung đột này nhằm làm cho tình hình tồi tệ hơn để tạo lợi thế cho một trong các ứng cử viên trong cuộc đua tranh chức tổng thống Mỹ.
Mỹ đã không tìm cách ngăn chặn Gruzia tiến công Nam Ossetia, ngược lại, chính Washington từng cung cấp vũ khí và giúp Tbilisi huấn luyện quân đội. Theo tin tức tình báo Nga, giới quân sự Gruzia đã lên kế hoạch và chuẩn bị kỹ lưỡng cho chiến dịch mang tên "Cánh đồng sạch" chống Nam Ossetia từ tháng 4-2008.
Người đứng đầu Chính phủ Nga nhấn mạnh, Washington đang thực thi một chính sách sai lầm và nguy hiểm, đồng thời chỉ trích một số chính khách trong chính quyền Mỹ tìm cách "vận động" các nước châu Âu "tẩy chay" hàng hóa của Nga là hành động "chính trị hóa" quan hệ kinh tế. Thủ tướng Nga khẳng định, Nga và các đối tác phương Tây phụ thuộc lẫn nhau trong lĩnh vực kinh tế-thương mại, và quan hệ ổn định này cần được duy trì.
Ngay sau khi Tổng thống Nga D.Medvedev ký sắc lệnh công nhận nền độc lập của Nam Ossetia và Abkhazia ngày 26-8, Gruzia đã quyết định giảm cấp quan hệ ngoại giao với Nga và rút các nhân viên đại sứ quán của nước này tại Moscow về nước và chỉ để lại hai nhà ngoại giao.
Tổng thống Nga Medvedev khẳng định, việc công nhận nền độc lập của Nam Ossetia và Abkhazia là theo đúng các điều khoản của Hiến chương LHQ, Tuyên bố năm 1970 về các nguyên tắc luật pháp quốc tế liên quan quan hệ hữu nghị giữa các quốc gia, Ðịnh ước Helsinki năm 1975 về an ninh và hợp tác châu Âu, và từng có tiền lệ khi phương Tây tuyên bố công nhận độc lập của vùng lãnh thổ ly khai Kosovo thuộc Serbia đầu năm 2008. Khi đó Nga gọi đây là "một tiền lệ khủng khiếp" và cảnh báo hội chứng Kosovo sẽ như quân cờ domino lan sang khu vực Nam Ossetia, Abkhazia; đồng thời cảnh báo, thái độ ủng hộ của Mỹ và nhiều nước phương Tây với chủ trương ly khai ở Kosovo sẽ như "cây gậy hai đầu", có ngày nó sẽ bật lại giáng một đòn không thể lường trước vào mặt phương Tây.
Các nhà phân tích đánh giá, Mỹ và phương Tây đang phải trả giá cho hành động của mình khi phớt lờ sự phản đối của Nga và nhiều nước khác trong vấn đề Kosovo.
Căng thẳng giữa Nga với Mỹ và Gruzia kéo theo những căng thẳng mới trong quan hệ giữa Nga và NATO. Nga cáo buộc Mỹ và các nước thành viên khác của NATO lấy cớ viện trợ nhân đạo cho Gruzia để tập trung nhiều tàu chiến tại biển Ðen là hành vi "đổ thêm dầu vào lửa" trong cuộc khủng hoảng ở Gruzia.
Người phát ngôn của Thủ tướng Nga cho rằng, các nước phương Tây đang cung cấp vũ khí cho Gruzia dưới hình thức các chuyến hàng viện trợ. Ðáp trả việc Mỹ và các nước NATO đang triển khai rất nhiều tàu chiến tại khu vực biển Ðen, ngày 27-8, các tàu chiến của Nga đã tới vùng biển gần Abkhazia để hỗ trợ hòa bình và ổn định tại vùng lãnh thổ này. Ðại diện thường trực của Nga tại NATO đã cảnh báo rằng, bất kỳ hành động quân sự nào của NATO chống Nam Ossetia và Abkhazia sẽ đồng nghĩa với "lời tuyên chiến với nước Nga". Nga tuyên bố ngừng hợp tác với NATO trong một số lĩnh vực; theo đó, đình chỉ các chuyến thăm của các quan chức NATO tới Nga, trong đó có chuyến thăm Moscow của Tổng Thư ký NATO, dự kiến vào tháng 10 tới, đồng thời các lực lượng Nga cũng tạm thời không tham gia các cuộc tập trận chung với các nước thành viên NATO. Tổng thống Nga D.Medvedev tuyên bố, Moscow sẽ đáp trả bằng biện pháp quân sự, nếu tên lửa của các nước thành viên NATO tiến sát biên giới Nga.
Giữa lúc phương Tây đề xuất "đóng băng" tiến trình Nga gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), Moscow tuyên bố chủ động rút khỏi một số thỏa thuận về thương mại đã được ký kết trong khuôn khổ tiến trình đàm phán về việc gia nhập WTO.
Thủ tướng Nga Putin khẳng định, có những thỏa thuận trái với lợi ích của LB Nga, đặc biệt ngành nông nghiệp Nga phải chịu nhiều gánh nặng khi gia nhập WTO. Tuy nhiên, ông cũng cho biết việc Nga rút khỏi một số thỏa thuận về thương mại không có nghĩa Nga từ bỏ mục tiêu chiến lược là gia nhập WTO.
Cần đối thoại hòa bình
Hiện các nỗ lực ngoại giao con thoi nhằm giải quyết hòa bình vấn đề Gruzia vẫn đang được tiến hành. Tuy nhiên, có rất nhiều vấn đề phức tạp chồng chéo ẩn sau đó. Tổ chức Hiệp ước Bắc Ðại Tây Dương NATO cũng bị chia rẽ về việc kết nạp Gruzia do nhiều nước thành viên lo ngại việc Gruzia và Ukraine gia nhập NATO là một sự khiêu khích đối với Nga, làm trầm trọng thêm mối quan hệ giữa NATO và Nga.
Trong tương lai gần, vấn đề về quy chế thành viên NATO của Gruzia sẽ bị "đóng băng" vì nhiều nước trong NATO không muốn đối đầu với một nước Nga đã "hồi sinh" ở Kavkaz, khu vực vốn nằm trong phạm vi ảnh hưởng truyền thống của Nga. Bên cạnh đó, phần lớn các nước Tây Âu lại hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn cung năng lượng từ Nga. Hơn nữa, nếu thiếu sự ủng hộ tích cực từ Moscow, thì trên thực tế sẽ khó có thể giải quyết cuộc khủng hoảng chung quanh chương trình hạt nhân của Iran.
Hội đồng Bảo an (HÐBA) LHQ chưa nhất trí nghị quyết về vấn đề Nga-Gruzia, nguyên nhân chủ yếu là do đại diện Nga và Pháp, nước bảo trợ cho thỏa thuận ngừng bắn sáu điểm giữa Moscow và Tbilisi, chưa thống nhất được ngôn từ liên quan vấn đề "sự toàn vẹn lãnh thổ của Gruzia".
Nga đã bác bỏ bản dự thảo nghị quyết mới nhất do Pháp đệ trình lên HÐBA, với lý do văn kiện này chỉ đáp ứng được hai trong sáu điểm của thỏa thuận hòa bình do Tổng thống Pháp N.Sarkozy đề xuất và đã được cả Moscow và Tbilisi ký trước đó. Các nhà phân tích cho rằng, các điều khoản của thỏa thuận ngừng bắn do Pháp làm trung gian khá mơ hồ. Nga trước đây nhấn mạnh sẽ duy trì lực lượng của nước này tại cảng Poti theo đúng thỏa thuận trên, trong khi Mỹ, Pháp và Anh cho rằng kế hoạch của Moscow, duy trì gần 2.600 binh sĩ gìn giữ hòa bình, ở vùng đệm quanh Nam Ossetia và Abkhazia, đi ngược lại thỏa thuận ngừng bắn. Tại phiên họp khẩn cấp của HÐBA LHQ ngày 28-8 thảo luận tình hình Nga-Gruzia, Ðại sứ Nga tại LHQ khẳng định, nhiều nước đã thực thi "chính sách hai mặt", trong khi phản đối quyết định của Nga, thì lại công nhận độc lập cho tỉnh Kosovo trực thuộc Serbia.
Nga cũng chỉ trích Mỹ và một số nước phương Tây ủng hộ Gruzia là "thiên vị và đạo đức giả" khi cáo buộc Nga "tìm cách kéo ngược lại các đường biên giới đã được quốc tế công nhận bằng cách đưa lực lượng quân sự tới Gruzia và công nhận độc lập cho các khu vực ly khai trực thuộc".
Nhiều nước có phản ứng thận trọng về việc Nga công nhận độc lập cho Nam Ossetia và Abkhazia, một mặt bày tỏ lo ngại về động thái mới này, mặt khác kêu gọi các bên giải quyết xung đột thông qua đối thoại. Bộ trưởng Ngoại giao Anh cho rằng phương Tây không muốn một cuộc chiến tranh lạnh mới với Nga và Tổng thống Nga D.Medvedev là người mang trọng trách lớn để hai bên không rơi vào tình trạng này. Việc cô lập Nga là "không khả thi" và sẽ "phản tác dụng" vì phương Tây đang cần hợp tác với Moscow để giải quyết các vấn đề toàn cầu như sự biến đổi khí hậu hay cấm phổ biến vũ khí hạt nhân. Bộ trưởng Ngoại giao Ðức cho rằng, tất cả các bên trong cuộc xung đột này đang "chơi với lửa", đồng thời cảnh báo phương Tây không nên phản ứng "dại dột" trước quyết định của Nga nhằm tránh làm leo thang căng thẳng ở khu vực Kavkaz.
Trong khi đó, Nhật Bản, nước hiện là Chủ tịch Nhóm các nước công nghiệp phát triển (G-8) ra tuyên bố "lấy làm tiếc" về quyết định của Nga, đồng thời khẳng định Tokyo ủng hộ giải pháp hòa bình cho vấn đề này trên nguyên tắc tôn trọng toàn vẹn lãnh thổ của Gruzia.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Tần Cương nêu rõ, Trung Quốc hy vọng mâu thuẫn chung quanh vấn đề Nam Ossetia và Abkhazia sẽ được giải quyết thông qua đối thoại. Serbia, một đồng minh lâu năm của Nga, tuyên bố Belgrade tôn trọng luật pháp quốc tế và ủng hộ việc bảo vệ chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của các quốc gia được quốc tế công nhận. Tuyên bố nêu rõ, Serbia đã nhiều lần cảnh báo việc tỉnh Kosovo trực thuộc đơn phương tuyên bố độc lập, và được phương Tây công nhận, có thể tạo ra tiền lệ nguy hiểm và làm bất ổn tình hình các khu vực khác trên thế giới.
Na Uy cho rằng, điều quan trọng là tránh đẩy xung đột khu vực leo thang, tạo điều kiện nối lại hợp tác chính trị và giải quyết bất đồng ở châu Âu bằng giải pháp hòa bình. Tuyên bố chung được các nhà lãnh đạo Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) thông qua ngày 28-8 tại Hội nghị cấp cao SCO, diễn ra ở Thủ đô Dushanbe của Tajikistan bày tỏ lo ngại sâu sắc về tình hình căng thẳng tại khu vực Nam Ossetia và ủng hộ vai trò tích cực của Nga trong củng cố hòa bình ở khu vực này.
Việc giải quyết hòa bình những mâu thuẫn giữa Nga và Gruzia chung quanh hai nước cộng hòa tự trị Nam Ossetia và Abkhazia có ý nghĩa quan trọng giúp ổn định tình hình khu vực Kavkaz.
Dư luận lo ngại những căng thẳng leo thang thời gian qua sẽ tạo ra "hiệu ứng domino" thúc đẩy nhiều khu vực ly khai khác trên thế giới tuyên bố độc lập, đồng thời dẫn tới nguy cơ xảy ra một cuộc chạy đua vũ trang mới. Báo Người bảo vệ của Anh số ra ngày 28-8 nhận định, việc Nga công nhận nền độc lập của hai vùng lãnh thổ ly khai của Gruzia là Nam Ossetia và Abkhazia đã "đặt dấu chấm hết cho một thế giới đơn cực do Mỹ thống trị". Dư luận mong rằng, các bên liên quan thảo luận kỹ, tìm ra lời giải bài toán hóc búa này, sớm ổn định tình hình, góp phần vào hòa bình, ổn định và phát triển trong khu vực và trên toàn thế giới.
