Những bất cập này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực tưới tiêu mà còn làm gia tăng chi phí sản xuất, giảm sức cạnh tranh của nông sản.
Từ thực tế đó, việc xây dựng các mô hình quản lý mới, trong đó có sự tham gia của doanh nghiệp, đang được kỳ vọng tạo bước đột phá cho toàn vùng.
Nhiều bất cập
Theo Viện Khoa học thủy lợi miền nam, nhiều công trình thủy lợi nội đồng tại khu vực đã được đầu tư từ những năm trước nhưng không được duy tu, bảo dưỡng thường xuyên. Điều này dẫn đến tình trạng xuống cấp kéo dài, làm suy giảm đáng kể năng lực tưới tiêu, không còn đáp ứng yêu cầu sản xuất trong điều kiện mới.
Tại Cần Thơ, sau khi sáp nhập, địa phương này trở thành một trong những nơi sở hữu hệ thống thủy lợi quy mô lớn nhất vùng. Mạng lưới kênh rạch dày đặc, cùng với hệ thống đê bao, cống và trạm bơm trải rộng khắp địa bàn tạo nền tảng quan trọng cho phát triển nông nghiệp. Tuy nhiên, chính quy mô lớn và phân tán lại đặt ra thách thức không nhỏ trong công tác quản lý, vận hành, nhất là khi phải đối mặt với xâm nhập mặn, mưa lớn bất thường và yêu cầu phát triển bền vững.
Hiện nay, Trung tâm Khuyến nông và Dịch vụ nông nghiệp thành phố Cần Thơ đang trực tiếp quản lý, vận hành hệ thống thủy lợi nội đồng với quy mô gồm 667,8 km đê bao, 889 cống và 292 trạm bơm điện. Dù đã số hóa vận hành và tăng cường các giải pháp ứng phó xâm nhập mặn, nhưng những hạn chế tích tụ nhiều năm vẫn chưa thể khắc phục triệt để.
Bất cập nêu trên thể hiện rõ tại xã Vĩnh Thuận Đông, một địa bàn có hệ thống thủy lợi nội đồng hình thành từ sớm với mạng lưới khá hoàn chỉnh. Toàn xã hiện có hơn 40 km kênh cấp 1, gần 83 km kênh cấp 2 và khoảng 76 km kênh cấp 3. Tuy nhiên, tình trạng bồi lắng diễn ra phổ biến ở nhiều tuyến kênh, làm hạn chế khả năng dẫn nước.
Song song với hệ thống kênh mương, địa phương này đang quản lý 117 cống thủy lợi, khép kín 37 khu vực sản xuất với hàng chục ô bao nhỏ và nhiều cống tạm, ngầm nội đồng. Tuy nhiên, phần lớn công trình được đầu tư từ lâu nhưng thiếu bảo trì, dẫn đến xuống cấp và khai thác kém hiệu quả. Đáng chú ý, trong số 117 cống có 11 cống đảm nhiệm chức năng ngăn mặn.
Trước đây, các cống này do cấp huyện quản lý, nhưng hiện việc phân cấp đang chờ quyết định của cấp thành phố. Trong khi đó, hệ thống cống Cái Lớn-Cái Bé đã đi vào vận hành khiến vai trò của các cống này thay đổi, dẫn đến tình trạng nhiều công trình không có đơn vị vận hành trực tiếp trong khoảng ba năm qua, tiềm ẩn rủi ro khi xảy ra sự cố.
Bên cạnh hạ tầng xuống cấp, công tác vận hành và quản lý dịch vụ thủy lợi cũng còn nhiều bất cập. Trên địa bàn xã hiện có 21 trạm bơm điện công suất nhỏ, phục vụ tưới tiêu cho khoảng 3.676 ha đất sản xuất. Trong đó, 9 trạm được đầu tư từ ngân sách Nhà nước, 12 trạm do người dân đầu tư.
Tuy nhiên, nhiều trạm bơm xuống cấp, hoạt động thiếu ổn định và hiệu quả thấp. Các trạm chủ yếu được giao cho hợp tác xã quản lý nhưng nhiều đơn vị chưa đáp ứng yêu cầu về năng lực chuyên môn, thiếu chứng chỉ hành nghề theo quy định. Điều này dẫn đến việc vận hành thiếu bài bản, ảnh hưởng hiệu quả chung của hệ thống.
Một vấn đề đáng quan tâm khác là giá dịch vụ bơm tưới đang bị “thả nổi”. Mức thu phí chủ yếu dựa trên thỏa thuận giữa các bên, không theo định mức thống nhất. Trong cùng một khu vực có thể tồn tại nhiều mức giá khác nhau, thậm chí có nơi thu tới 200.000 đồng mỗi công mỗi vụ.
Điều này làm tăng chi phí sản xuất, giảm lợi nhuận của nông dân và ảnh hưởng khả năng cạnh tranh của nông sản. Bên cạnh đó, nguồn thu từ dịch vụ thủy lợi chưa được sử dụng hiệu quả cho công tác duy tu, sửa chữa và tái đầu tư công trình. Đây là nguyên nhân khiến hệ thống tiếp tục xuống cấp, tạo vòng luẩn quẩn khó tháo gỡ.
Định hướng mô hình mới
Trước những thách thức nêu trên, chính quyền địa phương đã chủ động tìm kiếm hướng đi mới. Ủy ban nhân dân xã Vĩnh Thuận Đông phối hợp Viện Khoa học thủy lợi miền nam xây dựng đề án “Đầu tư, quản lý và khai thác công trình thủy lợi trên địa bàn xã”.
Đề án đặt mục tiêu nâng cao năng lực tưới tiêu, bảo đảm nguồn nước phục vụ sản xuất và dân sinh; đồng thời đưa công tác quản lý thủy lợi nội đồng đi vào nền nếp, đúng quy định pháp luật. Tổng mức đầu tư dự kiến hơn 73 tỷ đồng, thực hiện trong giai đoạn 2026-2030.
Điểm nhấn của đề án là đẩy mạnh xã hội hóa, huy động sự tham gia của doanh nghiệp tư nhân vào đầu tư, quản lý và vận hành hệ thống thủy lợi nội đồng - một hướng đi mới chưa có tiền lệ ở cấp xã. Ông Nguyễn Huy Cường, Bí thư Đảng ủy xã Vĩnh Thuận Đông nhấn mạnh: Đề án cần bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân. Việc chuyển sang mô hình quản lý đúng quy định là yêu cầu tất yếu, trong đó nguồn thu dịch vụ thủy lợi phải được công khai, minh bạch nhằm bảo vệ quyền lợi của nông dân.
Theo đánh giá của Viện Khoa học Thủy lợi miền nam, đây là đề án đầu tiên trong cả nước vận dụng đầy đủ cơ chế pháp lý để huy động nguồn lực từ Nhà nước, doanh nghiệp và người dân trong quản lý thủy lợi nội đồng ở cấp xã.
Nếu được triển khai hiệu quả, mô hình này không chỉ giúp giải quyết những khó khăn tại xã Vĩnh Thuận Đông mà còn có thể trở thành mô hình điểm để nhân rộng ra các địa phương khác trong khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Mô hình nêu trên sẽ góp phần xây dựng hệ thống thủy lợi hiện đại, đồng bộ, hướng tới phát triển nông nghiệp xanh, bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu.
