Bên Cột mốc số 0 con đường huyền thoại

Chung quanh Cột mốc số 0 ấy là cả một câu chuyện lịch sử oai hùng. Sông Con chảy qua đất Tân Kỳ, là một con sông rất lạ. Ở đất Nghĩa Ðàn sông mang tên Hiếu, đến Tân Kỳ thành sông Con. Ðã là Con thì phải Hiếu, tên sông hay ý nguyện con người? Sông Lam là sông Mẹ, sông Cả, nên mới có Con có Hiếu. Ði hết huyện Tân Kỳ, sông Con lại chảy ngược lên vùng núi Anh Sơn xanh thẳm như lưu luyến không chịu từ giã đại ngàn. Ðoạn sông chảy ngược hơn 60 cây số mới chịu đổ vào sông Lam ở ngã ba Cây Chanh. Hai bờ sông "chảy ngược" ấy tuy rất nhỏ bé về diện tích nhưng đó là mạch đất thiêng. Xưa kia ở đoạn đầu sông Con thuộc xã Nghĩa Bình có rất nhiều đền thờ như đền Ðức Ông, Ðức Bà, đền Chính, đền Ðơn, đền Eo...

Dọc sông Con từ đầu huyện đến cuối huyện Tân Kỳ có 99 đỉnh núi tụ về một hướng. Trong dãy núi có tên là Lèn Rõi ấy là cả một hệ thống hàng chục hang động kỳ vĩ. Các nhà khảo cổ đã tìm thấy trong Hang Chùa hàng trăm loại công cụ có hình dạng rìu đá, dao đá, chày đá... của người Việt Cổ. Theo sử sách ghi lại, các hang động ở Lèn Rõi ấy đã từng là nơi cất giấu vũ khí, nơi trú quân tập luyện, là "căn cứ địa" của nghĩa quân Lam Sơn. Lê Lợi đã đưa quân từ Lam Sơn (Thanh Hóa) về đây để xây dựng lực lượng kháng chiến lâu dài, và tầm nhìn địa - chiến - lược ấy đã mang lại những trận đại thắng quân Minh lẫy lừng.

Trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, người Tân Kỳ lại một lần nữa góp phần xẻ núi, băng rừng mở đường thượng đạo: Ðường Hồ Chí Minh lịch sử. Ngày 9-9-1964, trên một bãi đất hẹp dưới chân núi Dong, Trung đoàn 98 công binh đã bổ nhát cuốc đầu tiên mở đường Hồ Chí Minh. Nơi xuất phát điểm ấy là "Cây số 0" ở ngã ba Thị trấn Lạt bên sông Con. Cuối năm đó, con đường bí mật ấy mới mở được 16 cây số, nhưng chỉ một năm sau (10-1965), con đường mòn mang tên Bác vươn tới tận Lộc Ninh, phía tây Sài Gòn đoàn xe chở vũ khí lương thực đầu tiên đã vào được miền Nam. Con đường Hồ Chí Minh chính là cột xương sống vững chãi góp phần làm nên chiến thắng vĩ đại năm 1975 "đánh cho Mỹ cút, đánh cho ngụy nhào"...

Trong thời kỳ chống thực dân Pháp xâm lược bên dòng sông Con, gần Cột mốc số 0 bây giờ, tại làng Sẻ, dưới chân núi Vực Lồ, xã Nghĩa Ðồng có một xưởng quân giới rất lớn, có tới 300 công nhân, gọi là "Xưởng Huỳnh Thúc Kháng", thành lập từ năm 1947, thời lưỡng quốc tướng quân Nguyễn Sơn từ Trung Quốc về làm tư lệnh Liên khu 4. Xưởng chuyên sản xuất các loại vũ khí như móc-chê (súng cối) 60 ly, đạn móc-chê 60 ly, súng Bazoka, rồi lựu đạn, mìn... để cung cấp cho Việt Minh trên địa bàn miền Trung, bộ đội ta ở Thượng Lào và chi viện cho công cuộc Nam tiến. Những người già ở làng Sen, làng Sẻ, làng Ga kể lại nhiều những kỷ niệm, những mối tình của người công nhân quân giới năm xưa. Ông Phan Nhật Lệ, Câu lạc bộ thơ Tân Kỳ đã có thơ ký ức về xưởng quân giới ấy: Ngày kháng Pháp sông bừng tỉnh lại/Xưởng công binh đóng tại Vực Lồ/Rộn ràng trên bến dưới đò...

Một câu chuyện lạ lùng nữa bên sông Con là trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước có một Sư đoàn xe đạp thồ mang tên Tân Kỳ tồn tại trong ba năm ròng... Hồi đó, tất cả xe ô-tô phải tập trung cho việc chở hàng vào nam, cho nên công tác hậu cần tại chỗ ở Tân Kỳ gặp rất nhiều khó khăn. Tỉnh Nghệ An đã có sáng kiến tổ chức lại lực lượng xe đạp thồ theo cách làm trong vận chuyển chi viện chiến dịch Ðiện Biên Phủ năm xưa. Ðầu năm 1972, Sư đoàn dân công xe thồ huyện Tân Kỳ được thành lập, làm lễ ra mắt trong rừng Lim cạnh Cầu Rõi hiện nay do một đồng chí thường vụ huyện ủy làm "Sư trưởng". Lúc này ở Tân Kỳ có rất nhiều đơn vị bộ đội, cơ quan, đoàn thể, kho tàng của tỉnh, của Quân khu 4 đóng quân, lại có hơn 20 nghìn dân Vĩnh Linh đất lửa sơ tán ra theo chương trình K10, K8. Nghĩa là nhu cầu lương thực, thực phẩm... cung cấp hằng tháng tăng gấp bốn đến năm lần bình thường. Tất cả đều phải vận chuyển từ các kho ở Diễn Châu, Ðô Lương, Yên Thành, Quỳnh Lưu lên, từ Nghĩa Ðàn về. Vì thế việc thành lập Sư đoàn dân công xe đạp thồ là một quyết sách lớn của người Tân Kỳ... Sư đoàn được tổ chức cứ một xã là một đại đội, dưới đại đội là trung đội, tiểu đội, 1.500 chiến sĩ dân công vốn là nông dân cày ruộng, cả đời chưa một lần đạp xe đạp, thế mà họ đã luyện tập để nhanh chóng làm chủ được chiếc xe đạp chở hai đến ba tạ hàng đi cả trăm cây số vượt dốc Truông Trầm, Ba Xanh, Truông Dong, Ba Quanh... đưa hàng về tập kết ở các kho cơ quan huyện, xã. Có người thồ ba đến bốn tạ một chuyến, được tuyên dương "Dũng sĩ vận tải".

Có lần tôi mời nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo về thăm quê vợ tôi ở Nghĩa Ðồng bên dòng sông Con... Trong sự ngạc nhiên, chúng tôi ngồi uống rượu suốt đêm để nghe bác Huyền gái của tôi hát ca trù. Thời trẻ, bác Huyền là đào nương đi hát khắp ở Vinh, Diễn. Bây giờ đã 88 tuổi, dù không còn đàn phách gì nhưng vẫn giữ được giọng ca mùi mẫn. Bác ca toàn bài ca trù cổ nhưng không hề hay biết đó là những bài ca trù do tài danh Nguyễn Công Trứ sáng tác: Thơ rằng: Ðã mang tiếng ở trong trời đất - Phải có danh gì với núi sông...

Ðứng bên Tượng đài Cột mốc số 0 cao lớn, nghe bác Huyền hát ca trù, tôi cứ nghĩ miên man về một TP Lạt sầm uất trong tương lai... Huyện Tân Kỳ trước đây nghèo lắm, từ ngày có Ðường Hồ Chí Minh đi qua, giao thông thuận tiện hơn, cho nên sản xuất hàng hóa dịch vụ có điều kiện phát triển hơn. Các sản phẩm ngói Cừa, đường Sông Con, cao-su tiểu điền... được tiêu thụ rộng rãi trong cả nước. Từ Cột mốc số 0 có thể vào nam ra bắc thuận tiện, ngày càng đông hơn những đoàn khách du lịch đến đây để được thăm Cột mốc số 0 của con đường huyền thoại mang tên Bác. Vâng, Tân Kỳ, nơi có Cột mốc miền đất khởi đầu những con đường lịch sử gian nan ấy, đang đổi thay, mới lạ hơn từng ngày...