Phát hiện nhiều vụ mua, bán, sản xuất hàng giả
Ngày 7-11-2007, nước ta chính thức là thành viên của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) đánh dấu một bước tiến quan trọng của quá trình hội nhập kinh tế quốc tế; để chuẩn bị cho quá trình hội nhập này, nước ta đã có nhiều cố gắng để hoàn thiện hệ thống pháp luật về sở hữu trí tuệ như: sự ra đời của Bộ luật Dân sự năm 1995, Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005; ngoài ra pháp luật về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ còn được quy định trong Bộ luật Hình sự năm 1999, Bộ luật Tố tụng hình sự, Bộ luật Tố tụng dân sự, Luật Hải quan, Pháp lệnh xử phạt hành chính và một số nghị định của Chính phủ, thông tư của các ngành hữu quan. Như vậy, theo pháp luật của nước ta hiện nay, việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ được điều chỉnh bằng ba phương pháp: hành chính, dân sự, hình sự. Mặc dù đã có một hệ thống pháp luật bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ nhưng thực trạng tình hình vi phạm và tội phạm trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ vẫn diễn ra rất phức tạp và ở nhiều lĩnh vực khác nhau như: xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan tác giả, quyền sở hữu công nghiệp, quyền đối với giống cây trồng. Theo báo cáo của các cơ quan quản lý thị trường, hải quan, thanh tra chuyên ngành thì mỗi năm phát hiện được hàng nghìn vụ sản xuất, mua bán hàng giả; riêng lực lượng cảnh sát kinh tế của 43 địa phương trong năm năm (từ năm 2002 đến 2007) đã phát hiện 1.092 vụ sản xuất, buôn bán hàng giả. Năm 2006, lực lượng thanh tra chuyên ngành văn hóa đã kiểm tra 20.414 cơ sở kinh doanh, dịch vụ văn hóa cũng đã phát hiện 5.647 cơ sở vi phạm; thanh tra chuyên ngành khoa học, công nghệ kiểm tra 1.536 cơ sở về chấp hành các quy định về sở hữu công nghiệp, kiểu dáng công nghiệp đã phát hiện và xử lý 107 cơ sở vi phạm, buộc phải tiêu hủy hoặc loại bỏ các yếu tố vi phạm ra khỏi sản phẩm. Qua những vụ sản xuất, buôn bán hàng giả đã phát hiện và xử lý thấy hàng giả tập trung ở một số hàng hóa như: các loại rượu do trong và ngoài nước sản xuất; nước giải khát các loại, mỹ phẩm, thuốc tân dược, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, sữa hộp, bột ngọt, lương thực, thực phẩm khác, vật liệu xây dựng, đĩa nhạc, đĩa hình, văn hóa phẩm, đồ dùng điện tử. Những loại hàng hóa bị làm giả nhiều không nhất thiết là loại hàng hóa có giá trị kinh tế cao mà là loại hàng hóa được tiêu thụ nhiều. Nguồn gốc, xuất xứ của các loại hàng giả này không chỉ sản xuất ở trong nước mà có số lượng và chủng loại không nhỏ được sản xuất từ nước ngoài với trình độ công nghệ cao, làm cho người tiêu dùng không thể phân biệt hàng giả, hàng thật.
Theo "Báo cáo tổng kết đánh giá tác động của năm năm thực hiện Hiệp định thương mại Việt Nam - Hoa Kỳ đến luật pháp Việt Nam" của Bộ Tư pháp thì từ năm 2001 đến 2006 đã đưa truy tố 219 vụ án liên quan đến tội phạm xâm phạm sở hữu; còn theo thống kê của ngành kiểm sát nhân dân thì từ năm 2003 đến cuối sáu tháng đầu năm 2008 đã tiến hành truy tố 259 vụ án liên quan tội phạm xâm phạm quyền sở hữu. Thực tế trên cho thấy việc xử lý các hành vi vi phạm về sở hữu trí tuệ bằng biện pháp hành chính và dân sự vẫn là chủ yếu, còn việc xử lý các hành vi vi phạm trên bằng biện pháp hình sự thì hạn chế; những vụ việc đã đưa ra truy tố cũng mới chỉ tập trung các tội làm hàng giả, còn việc truy tố đối với các hành vi xâm phạm quyền sở hữu khác thì còn rất khiêm nhường. Tình hình nêu trên chưa phải là sự phản ánh đầy đủ tình trạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ ở nước ta và cho đến nay chúng ta cũng chưa có sự đánh giá chính xác những thiệt hại do những hành vi vi phạm này đối với nền kinh tế của đất nước; đây là thách thức không nhỏ đối với sự phát triển kinh tế của nước ta cũng như các cơ quan chức năng trong việc kiểm soát tình hình, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Hệ thống pháp luật chưa chặt chẽ, thiếu đồng bộ
Thực tế cho thấy khả năng thực thi pháp luật trong bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ của các cơ quan chức năng hạn chế; hệ thống pháp luật về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ còn chưa chặt chẽ, thiếu đồng bộ, thậm chí còn chồng chéo, không thống nhất giữa Luật Sở hữu trí tuệ với Bộ luật Hình sự năm 1999. Thí dụ Luật Sở hữu trí tuệ quy định những hành vi vi phạm quy định tại Ðiều 28 "Hành vi xâm phạm quyền tác giả", Ðiều 35 "Hành vi xâm phạm các quyền liên quan", có thể sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Ðiều 131 Bộ luật Hình sự "Tội xâm phạm quyền tác giả"; nghiên cứu hai điều luật này, chúng tôi thấy: Ðiều 28 Luật Sở hữu trí tuệ quy định có 16 hành vi bị coi là xâm phạm quyền tác giả, còn Ðiều 35 Luật Sở hữu trí tuệ quy định 10 hành vi bị coi là xâm phạm các quyền liên quan, nhưng Ðiều 131 Bộ luật Hình sự chỉ quy định có bốn hành vi bị coi là xâm phạm quyền tác giả.
Khái niệm thế nào là hàng giả cũng thiếu thống nhất; theo quy định tại Ðiều 213 Luật Sở hữu trí tuệ thì hàng hóa giả bao gồm: giả về nhãn hiệu, giả mạo về chỉ dẫn địa lý (giả mạo về nhãn hiệu) và sao chép lậu: Thông tư liên tịch số 10/2000/TTLT-BTM-BCA-BKHCNMT, ngày 27-4-2000, dấu hiệu để xác định hàng giả là: giả về nhãn hiệu hàng hóa, kiểu dáng công nghiệp, nguồn gốc, xuất xứ hàng hóa. Thực tế cho thấy, chính chủ thể sở hữu thương hiệu nhưng lại đưa ra thị trường những sản phẩm không đúng hoặc thậm chí chất lượng rất thấp so với những tiêu chuẩn đã đăng ký sản xuất mà vẫn bán với giá của sản phẩm đạt chất lượng. Trường hợp này có coi đó là hàng giả không? Hay là hàng kém chất lượng? Ranh giới giữa hàng giả và kém chất lượng nằm ở tiêu chí nào? Siêu lợi nhuận là động lực thúc đẩy các đối tượng sản xuất, buôn bán hàng giả nói riêng và xâm phạm quyền sở hữu nói chung, nhưng việc xử lý các hành vi này theo các tội danh quy định của Bộ luật Hình sự cũng rất khó khăn bởi quy định của luật hiện hành là cơ quan chức năng phải làm rõ ý thức chủ quan của người có hành vi vi phạm biết rõ đó là hàng giả thì mới xử lý được, đây là một yêu cầu không tưởng bởi không khi nào người vi phạm lại tự thừa nhận để bị xử lý.
Những vấn đề cần hoàn thiện
Việt Nam đã là thành viên chính thức của WTO, đây là cơ hội và là điều kiện thuận lợi cho chúng ta hội nhập với nền kinh tế thế giới để phát triển kinh tế đất nước; song cũng là thách thức đối với chúng ta trong vấn đề bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ mà trước hết là việc thực hiện các nghĩa vụ bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đã cam kết, đồng thời là phải tạo được môi trường cạnh tranh lành mạnh, công bằng để các nhà đầu tư có thể yên tâm đầu tư mà không sợ bị xâm hại bởi các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, bảo vệ lợi ích của người tiêu dùng. Ðó là những việc làm hết sức cần thiết để phát triển kinh tế đất nước. Ðể làm tốt hơn việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, chúng tôi xin kiến nghị cần hoàn thiện bốn vấn đề sau:
Một là, đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục cho các tầng lớp nhân dân, cán bộ để hiểu biết và nhận thức sâu sắc hơn về vai trò của bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với sự phát triển kinh tế đất nước; nâng cao ý thức chấp hành pháp luật trong bảo hộ và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, làm thế nào để mọi người dân thấy được việc chấp hành đó là việc làm để bảo vệ quyền lợi của chính họ và của toàn xã hội.
Hai là, nâng cao vai trò quản lý của Nhà nước về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, nghiên cứu để sửa đổi, bổ sung hoàn thiện hệ thống pháp luật về sở hữu trí tuệ một cách đồng bộ, thống nhất, bảo đảm tính khả thi và thực hiện đầy đủ các cam kết của Việt Nam khi tham gia Hiệp định Trips. Nghiên cứu để quy định bổ sung vào Bộ luật Hình sự một số hành vi nguy hiểm cho xã hội trong lĩnh vực xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ; thiết kế chương Tội phạm trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ là một chương độc lập trong Bộ luật Hình sự (hiện nay các điều luật tội liên quan quyền sở hữu trí tuệ được quy định rải rác trong một số chương của Bộ luật Hình sự); tăng mức hình phạt, nhất là hình thức phạt tiền để nâng cao hiệu quả tính ngăn ngừa.
Ba là, nghiên cứu thành lập đơn vị chuyên trách chống tội phạm xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đặt trong hệ thống các cơ quan cảnh sát điều tra; xây dựng chương trình đào tạo, trang bị các kiến thức cần thiết về sở hữu trí tuệ cho cán bộ của các cơ quan chức năng. Phối hợp chặt chẽ giữa các đơn vị chức năng như: đơn vị chuyên trách của cơ quan cảnh sát điều tra, hải quan, lực lượng thanh tra chuyên ngành của Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch, Bộ Công thương, quản lý thị trường, Hiệp hội bảo vệ người tiêu dùng. Ðầu tư các phương tiện, trang thiết bị, kỹ thuật để nâng cao kỹ năng phát hiện, khả năng giám định; đáp ứng kinh phí hoạt động nhằm tăng cường khả năng thực thi pháp luật của các lực lượng chức năng.
Bốn là, tăng cường hợp tác quốc tế đấu tranh chống tội phạm trong lĩnh vực xâm phạm sở hữu để thực hiện tương trợ tư pháp giữa các quốc gia, chia sẻ thông tin cần thiết về tội phạm, hỗ trợ việc cung cấp mẫu giám định, tiếp thu, học tập kinh nghiệm của các nước tiên tiến trong phòng, chống hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
