Bài 1: An ninh dữ liệu - Lợi thế cạnh tranh trong kỷ nguyên số

LTS: Trong làn sóng của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và sự bùng nổ mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu không chỉ là nguồn tài nguyên hỗ trợ mà đã trở thành tài nguyên chiến lược quốc gia - “hạ tầng mềm” của mọi hạ tầng, “dòng máu” nuôi dưỡng nền kinh tế số. Quốc gia nào làm chủ được dữ liệu, bảo đảm vững chắc an ninh dữ liệu, quốc gia đó sẽ nắm giữ lợi thế cạnh tranh và chủ động định hình tương lai phát triển.

Tại Việt Nam, kinh tế số đang khẳng định vai trò là động lực tăng trưởng quan trọng, chiếm khoảng 14,02% GDP vào năm 2025 (tương đương hơn 72 tỷ USD). Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai con số một cách bền vững, một câu hỏi mang tính căn cốt được đặt ra: Niềm tin số sẽ được xây dựng trên nền tảng nào? Câu trả lời nằm ở một trụ cột then chốt: An ninh dữ liệu.

Bởi lẽ, không có an ninh dữ liệu thì không thể có minh bạch; không có minh bạch thì không thể có niềm tin và thiếu niềm tin, tăng trưởng bền vững chỉ là mục tiêu xa vời.

Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội trân trọng giới thiệu tới bạn đọc loạt bài: “An ninh dữ liệu - nền tảng của niềm tin, động lực của phát triển”.

Trong kỷ nguyên số, dữ liệu đã trở thành tài nguyên chiến lược, quyết định năng lực cạnh tranh và tương lai phát triển của mỗi quốc gia. Thực tiễn từ các nền kinh tế số hàng đầu cho thấy, giá trị của dữ liệu chỉ được phát huy khi đi cùng một nền tảng an ninh vững chắc. Tại Việt Nam, trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng hai con số đặt ra ngày càng rõ nét, Đề án 06 không chỉ là bước tiến về công nghệ mà còn là lời khẳng định: Muốn phát triển bền vững, trước hết phải xây dựng được niềm tin trên nền tảng an ninh dữ liệu.

Thực tiễn quốc tế đã chứng minh, dữ liệu chính là “hạ tầng của hạ tầng”. Tại Estonia - quốc gia tiên phong, đồng thời là một trong những xã hội kỹ thuật số phát triển nhất thế giới, toàn bộ hệ thống chính phủ vận hành trên nền tảng dữ liệu số với hơn 99% dịch vụ công trực tuyến 24/7. Mỗi công dân chỉ cần một định danh điện tử duy nhất để thực hiện gần như toàn bộ giao dịch với Nhà nước. Đáng chú ý, thành công này không khởi nguồn từ công nghệ mà từ niềm tin vào một hệ thống dữ liệu an toàn và minh bạch.

Trong khu vực Đông Nam Á, Singapore cũng xây dựng thành công kiến trúc “Smart Nation” dựa trên nguyên tắc: Dữ liệu phải được quản trị tập trung, bảo mật cao và khai thác hiệu quả. Chính phủ nước này coi dữ liệu cá nhân là một “tài sản quốc gia”, từ đó tạo dựng niềm tin bền vững giữa người dân, doanh nghiệp và Nhà nước.

Tại Hàn Quốc, hệ thống định danh số và dữ liệu dân cư được tích hợp sâu rộng trong mọi lĩnh vực, từ tài chính, y tế đến giáo dục. Nhờ bảo đảm an ninh dữ liệu, quốc gia này đã thúc đẩy mạnh mẽ các dịch vụ số, tiết kiệm hàng tỷ USD chi phí xã hội mỗi năm.

Trong bối cảnh đó, Đề án 06 (Quyết định 06/QĐ-TTg ngày 6/1/2022 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt “Phát triển ứng dụng dữ liệu về dân cư, định danh và xác thực điện tử phục vụ chuyển đổi số quốc gia giai đoạn 2022-2025, tầm nhìn đến 2030”) chính là bước đi chiến lược mang tính đột phá. Sau hơn 4 năm triển khai, Đề án 06 đã tạo ra những chuyển biến toàn diện trên 5 trụ cột: thể chế, dữ liệu, hạ tầng công nghệ, dịch vụ công và nhận thức xã hội.

Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư được xây dựng theo nguyên tắc “đúng-đủ-sạch-sống” trở thành nền tảng cốt lõi cho mọi hoạt động quản lý và cung cấp dịch vụ công. Hệ thống căn cước công dân gắn chip và ứng dụng VNeID đã từng bước hình thành “siêu ứng dụng quốc gia”, tích hợp hàng loạt tiện ích từ hành chính, y tế, giáo dục đến tài chính-ngân hàng, đặc biệt giúp người dân, cơ quan, doanh nghiệp không chỉ giảm thủ tục hành chính mà tiếp cận phúc lợi xã hội tốt hơn. Đây cũng chính là sự cụ thể hóa mục tiêu rất nhân văn, thể hiện rõ định hướng xã hội chủ nghĩa của Việt Nam trong việc xây dựng hệ thống dữ liệu quốc gia.

Bốn năm Đề án 06 đi vào cuộc sống, kết quả quan trọng thấy rõ là sự thay đổi về chất trong quản trị quốc gia: giảm mạnh chi phí giao dịch xã hội, tăng tính minh bạch trong hoạt động công, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và thúc đẩy hình thành Chính phủ số, kinh tế số, công dân số, xã hội số…

Thực tiễn tại Hà Nội, trung tâm chính trị, hành chính quốc gia, là minh chứng rõ nét. Việc triển khai mạnh mẽ định danh điện tử, số hóa thủ tục hành chính đã giúp hàng triệu người dân tiếp cận dịch vụ công nhanh chóng, không giấy tờ. Quan trọng hơn, nó tạo ra một chuyển biến mang tính nền tảng: Niềm tin của người dân vào hệ thống số. Ứng dụng iHanoi cũng đang từng bước trở thành “siêu ứng dụng” làm nền tảng kết nối trực tuyến giữa chính quyền với người dân.

Nếu dữ liệu là tài nguyên thì an ninh dữ liệu chính là “lá chắn” bảo vệ tài nguyên đó. Trong môi trường số, một lỗ hổng nhỏ có thể gây ra hậu quả lớn. Theo báo cáo quốc tế, chi phí trung bình của một vụ rò rỉ dữ liệu trên toàn cầu đã lên tới hàng triệu USD. Nhưng thiệt hại lớn hơn không phải là tiền bạc mà là niềm tin bị xói mòn - thứ khó có thể khôi phục trong ngắn hạn.

Chính vì vậy, các quốc gia phát triển đều coi an ninh dữ liệu là ưu tiên chiến lược. Tiêu biểu, Liên minh châu Âu đã ban hành Quy định bảo vệ dữ liệu chung (GDPR), đặt ra tiêu chuẩn rất cao về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Hoa Kỳ đầu tư mạnh vào an ninh mạng và xây dựng hệ sinh thái bảo mật đa tầng. Nhật Bản cũng thúc đẩy mô hình “xã hội 5.0”, trong đó an ninh dữ liệu là điều kiện tiên quyết.

Điểm chung của các mô hình thành công là: An ninh không chỉ phòng thủ mà là kiến tạo môi trường phát triển. Tại Việt Nam, tư duy về an ninh dữ liệu đang có bước chuyển quan trọng, từ “bảo vệ” sang “bảo vệ để phát triển”. Là lực lượng vũ trang nhân dân làm nòng cốt trong thực hiện nhiệm vụ bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội, đấu tranh phòng, chống tội phạm, lực lượng Công an nhân dân được xác định là chủ công, nòng cốt trong bảo đảm an ninh dữ liệu quốc gia. Điều này không chỉ mang ý nghĩa bảo vệ hệ thống, mà còn góp phần kiến tạo môi trường số an toàn-minh bạch-đáng tin cậy.

Vai trò này thể hiện rõ trên 3 phương diện. Thứ nhất là bảo vệ hệ sinh thái dữ liệu quốc gia; xây dựng các lớp phòng thủ vững chắc, phát hiện và ngăn chặn kịp thời các nguy cơ tấn công mạng. Thứ hai là bảo đảm tính toàn vẹn và chính xác của dữ liệu. Dữ liệu “sạch” chính là nền tảng của quản trị hiệu quả và ra quyết định chính xác. Thứ ba là tạo dựng niềm tin xã hội. Khi tin tưởng vào hệ thống, người dân sẽ chủ động tham gia vào không gian số, từ đó thúc đẩy kinh tế số phát triển.

Có thể khái quát một chuỗi logic phát triển mang tính quy luật trong nền kinh tế số: Dữ liệu sạch dẫn đến minh bạch, minh bạch tạo dựng niềm tin, niềm tin thu hút đầu tư và thúc đẩy tăng trưởng bền vững.

Cụ thể, dữ liệu “đúng-đủ-sạch-sống” giúp loại bỏ sai lệch, gian lận trong quản lý và giao dịch; từ đó nâng cao minh bạch của thị trường, giảm chi phí xã hội và tăng hiệu quả vận hành. Niềm tin được củng cố sẽ khơi dậy dòng vốn đầu tư trong và ngoài nước, tạo động lực mạnh mẽ cho tăng trưởng kinh tế. Ngược lại, nếu an ninh dữ liệu không được bảo đảm, toàn bộ chuỗi giá trị này dễ bị đứt gãy. Rò rỉ thông tin dẫn đến mất niềm tin thị trường, tăng chi phí tuân thủ và cản trở mục tiêu tăng trưởng cao, bền vững.

Là một trong những địa phương đi đầu triển khai Đề án 06, Hà Nội đang khẳng định vai trò tiên phong trong xây dựng chính quyền số an toàn, minh bạch. Công an thành phố Hà Nội không chỉ thực thi nhiệm vụ bảo vệ an ninh mà còn đồng hành thiết thực cùng người dân và doanh nghiệp trong hành trình chuyển đổi số. Từ việc tổ chức các đợt cao điểm tuyên truyền, hướng dẫn kích hoạt định danh điện tử qua ứng dụng VNeID, hỗ trợ sử dụng dịch vụ công trực tuyến toàn trình, đến bảo đảm an toàn dữ liệu tại các điểm giao dịch hành chính công, lực lượng Công an Thủ đô đã góp phần đưa hàng triệu thủ tục hành chính về đất đai, thuế, hộ tịch, lý lịch tư pháp… được thực hiện nhanh chóng, không giấy tờ, không tiếp xúc.

Những nỗ lực ấy tạo nên một giá trị đặc biệt: An ninh gắn liền với phục vụ, bảo vệ kết hợp với phát triển, công nghệ gần gũi với con người. Người dân Thủ đô hôm nay cảm nhận rõ sự tiện lợi và an toàn khi chỉ cần một tài khoản VNeID là có thể hoàn tất nhiều thủ tục mà trước đây phải mất nhiều thời gian, công sức và chi phí. Doanh nghiệp cũng được hưởng lợi từ môi trường kinh doanh minh bạch hơn, góp phần củng cố niềm tin và thu hút đầu tư vào Thủ đô.

Thực tiễn trong nước và kinh nghiệm quốc tế đã khẳng định chân lý: An ninh dữ liệu không phải là khoản chi phí mà là khoản đầu tư chiến lược cho tương lai. An ninh vững chắc chính là nền tảng của phát triển. Dữ liệu được bảo vệ chính là tương lai được bảo đảm. Niềm tin được củng cố chính là động lực tăng trưởng được kích hoạt. Đó không chỉ là yêu cầu cấp thiết của hiện tại mà còn là điều kiện tiên quyết để đất nước bứt phá trong kỷ nguyên số.