Trên thực tế, cuộc đua tăng lãi suất cũng đã bắt đầu được nhen nhóm từ các ngân hàng thương mại cổ phần và đang có chiều hướng bùng phát.Một câu hỏi đặt ra là liệu các ngân hàng có nên tăng lãi suất trong bối cảnh hiện nay hay không? Nếu như buộc phải tăng lãi suất thì tác động của việc tăng lãi suất đối với nền kinh tế nói chung và đối với bản thân hệ thống ngân hàng sẽ như thế nào?
Ngân hàng trước sức ép tăng lãi suất VND
Có thể nói, hiện nay sức ép tăng lãi suất đối với các ngân hàng thương mại đến từ ngay bên trong nền kinh tế, cụ thể là:
Thứ nhất, sức ép lạm phát gia tăng. Chỉ số giá tăng trong 7 tháng đầu năm lên tới 7,7% - mức cao kỷ lục trong nhiều năm qua. Trong khi đó, lãi suất huy động của các ngân hàng từ tháng 9/2003 đến tháng 5/2004 ở kỳ hạn 6 tháng chỉ vào khoảng 0,56%/tháng, tính ra 6 tháng đầu năm chỉ đạt khoảng 3,4%, như vậy giá tiêu dùng đã cao hơn gấp đôi lãi suất huy động.
Trên thực tế, lãi suất huy động thực của các ngân hàng sau khi trừ tỷ lệ lạm phát hiện đang là âm. Điều này lý giải vì sao lượng tiền trong lưu thông quay trở lại ngân hàng thời gian qua là rất ít và các ngân hàng thương mại đang phải đối mặt với tình trạng mất khách hàng khi mà nhu cầu về vốn của ngân hàng lại ngày càng bức xúc.
Trong 6 tháng đầu năm, huy động vốn của các ngân hàng thương mại chỉ tăng khoảng 8,28% so với cuối năm 2003 thấp hơn tốc độ tăng cùng kỳ của năm 2002 và 2003 (9,68% và 10,5%), chỉ bằng 35% kế hoạch năm so với chỉ tiêu dự kiến cho cả năm 2004 (tăng 24%).
Thứ hai, áp lực từ tình trạng đô-la hoá nền kinh tế ngày càng mạnh. Theo báo cáo của Ngân hàng Nhà nước, trong 6 tháng đầu năm huy động vốn bằng ngoại tệ tăng 12,02%, trong khi bằng VND chỉ tăng 6,7%. Tổng dư nợ bằng USD tăng 17,6%, VND tăng 10,15%.
Theo ước tính, tỷ trọng huy động ngoại tệ 6 tháng đầu năm khoảng 29%. Các doanh nghiệp đi vay USD sẽ gặp khó khăn nếu như VND bị giảm giá bởi lẽ các doanh nghiệp này có doanh thu bằng VND nhưng lại phải trả nợ bằng USD.
Do đó, khi VND mất giá so với USD, các doanh nghiệp sẽ có thể bị mất khả năng thanh toán. Nếu tình trạng này tiếp tục, theo các chuyên gia nước ngoài, rất có thể Việt Nam sẽ phải đối mặt với khủng hoảng tài chính. Để chấm dứt xu hướng chuyển từ gửi tiền bằng VND sang gửi tiền bằng USD, việc tăng lãi suất bằng VND đối với các ngân hàng là khó tránh khỏi.
Thứ ba, nhìn vào cơ cấu huy động của hệ thống ngân hàng hiện nay có thể nhận thấy, tỷ trọng vốn ngắn hạn lớn hơn rất nhiều so với tỷ trọng huy động vốn dài hạn. Chỉ tính riêng các ngân hàng trên địa bàn Hà Nội, vốn ngắn hạn chiếm tỷ trọng rất cao (70%), còn nguồn vốn được coi là có kỳ hạn dài chủ yếu là từ 12-24 tháng chỉ chiếm 28,9% trên tổng nguồn vốn huy động.
Chính vì vậy, nếu các ngân hàng tiếp tục duy trì mức lãi suất VND âm như hiện nay thì việc rút tiền gửi bằng VND ra khỏi hệ thống ngân hàng là khó tránh khỏi. Đây cũng là một trong những áp lực tăng lãi suất tiền gửi bằng VND của hệ thống ngân hàng.
Ngoài ra, bên cạnh những sức ép tăng lãi suất bên trong nền kinh tế, các ngân hàng còn phải đương đầu với sức ép tăng lãi suất đồng nội tệ từ bên ngoài. Đó là việc FED tăng lãi suất và hàng loạt các NHTƯ trong khu vực tăng lãi suất bằng USD. Xu thế tăng lãi suất đồng USD sẽ còn tiếp tục khi mà nền kinh tế của các nước bắt đầu có dấu hiệu phục hồi và lạm phát có chiều hướng quay trở lại.
Các biện pháp mang tính chất trung hòa
Thứ nhất, tăng lãi suất rất có thể sẽ là nhân tố dẫn đến vòng quay: "giá tăng - lãi suất tăng - lạm phát tăng"
Thứ hai, tăng lãi suất VND, đặc biệt là tăng lãi suất cho vay sẽ làm đẩy giá thành của doanh nghiệp tăng cao và như vậy sẽ gián tiếp làm giảm sức cạnh tranh của các doanh nghiệp- đặc biệt là các DNNN- vốn đã rất yếu kém trong cạnh tranh. Bởi lẽ, hiện nay, phần lớn nguồn vốn của các ngân hàng quốc doanh là để tài trợ cho khu vực kinh tế nhà nước.
Chính vì vậy, Ngân hàng Nhà nước và các ngân hàng thương mại quốc doanh vẫn chưa có quyết định tăng lãi suất tiền gửi bằng VND. Thay vào đó, Ngân hàng Nhà nước đã đưa ra hàng loạt các giải pháp mang tính trung hoà.
Một là, bắt đầu từ 1/7/2004, Ngân hàng Nhà nước quyết định tăng dự trữ bắt buộc đối với các ngân hàng thương mại từ 2% lên 5% với tiền gửi nội tệ và từ 4% lên 8% đối với tiền gửi ngoại tệ cho các khoản tiền gửi ngắn hạn (dưới 12 tháng).
Chính sách này của Ngân hàng Nhà nước có tác dụng làm tăng chi phí của các ngân hàng thương mại buộc các ngân hàng phải thận trọng hơn với các khoản cho vay của mình và cũng là cách để hạn chế lượng tiền trong lưu thông.
Hai là, siết chặt tín dụng, phân loại khách hàng. Theo Thống đốc Ngân hàng Nhà nước thì mức tăng tín dụng của năm nay sẽ chỉ là 25% và sẽ tiếp tục giảm trong năm tới nhằm ngăn chặn "cơn sốt tín dụng" và hạn chế nợ khó đòi gia tăng.
Những biện pháp của Ngân hàng Nhà nước đã thực sự tác động mạnh đến các ngân hàng thương mại và hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp. Các ngân hàng thương mại cho rằng chính sách của Ngân hàng Nhà nước sẽ thu hẹp các kênh kinh doanh của ngân hàng, còn rất nhiều doanh nghiệp lại tỏ ra lo lắng khi việc tiếp cận nguồn vốn tín dụng trở nên ngày càng khó khăn hơn.
Chính vì vậy, ngày 20/7 vừa qua, Ngân hàng Nhà nước sẽ trả lãi 1,2%/năm cho phần tiền gửi dự trữ bắt buộc bằng VND trong phạm vi mức dự trữ bắt buộc quy định. Với phần tiền VND gửi vượt dự trữ bắt buộc sẽ không được hưởng lãi. Tuy nhiên, đối với phần tiền gửi dự trữ bắt buộc bằng ngoại tệ của các tổ chức tín dụng gửi tại Ngân hàng Nhà nước được áp dụng mức 0% và lãi cho phần vượt là 1%.
Những biện pháp trên của Ngân hàng Nhà nước chỉ có tác dụng kéo dài thời gian đình hoãn tăng lãi suất. Trên thực tế, rất có thể các ngân hàng sẽ phải tăng lãi suất trong quý 3/2004 để bảo đảm lãi suất thực dương và tránh tình trạng rút vốn ồ ạt ra khỏi hệ thống.
Tuy nhiên, để chuẩn bị cho việc tăng lãi suất, các ngân hàng nên có sự phối hợp nhịp nhàng với bên tài chính, vật giá để hạn chế bớt tác động của việc tăng lãi suất đến giá cả và nền kinh tế, đồng thời không để xảy ra vòng xoáy "giá tăng- lãi suất tăng- lạm phát tăng".
NGUYỄN THỊ THANH THẢO
(Thời báo kinh tế Việt Nam)
