Báo động tình trạng vi phạm pháp luật về an toàn lao động

Bài 1: Vi phạm phổ biến, hậu quả khôn lường

Cứ mỗi ngày qua đi, cả nước lại có ít nhất 20 công nhân bị tai nạn lao động (TNLĐ), trong đó ít nhất một người tử vong. Tình trạng vi phạm pháp luật về an toàn lao động (ATLĐ) vẫn diễn ra phổ biến trên các công trường, hầm lò, mỏ khai thác khoáng sản, các cơ sở sản xuất, chế biến… Thế nhưng, rất nhiều doanh nghiệp kể từ khi thành lập đến nay, chưa từng được kiểm tra việc thực hiện quy định của pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động hoặc bị xử phạt do vi phạm. 　

Hậu quả nặng nề, hệ lụy lâu dài

Chị Trần Thị Biên, sinh năm 1986, ở xã Liên Bạt (Ứng Hòa, Hà Nội) làm công nhân cho một công ty xi-măng trên địa bàn huyện Ứng Hòa từ tháng 5-2009, đến tháng 7-2013 thì bị TNLĐ. Chị Biên bị gãy xương đùi, chấn động não, rạn mắt cá chân, phải nằm viện điều trị nửa tháng với số tiền viện phí hơn 15 triệu đồng. Không được hưởng bảo hiểm y tế, bảo hiểm thân thể, chị phải tự chi trả toàn bộ tiền viện phí, chưa kể tiền ăn uống, thuốc men, đi lại, tái khám. Mất một tháng rưỡi, cái chân gãy của chị Biên mới được tháo bột. Thêm bốn tháng ngồi nhà vì không thể đi lại bình thường. Kết quả giám định thương tật, chị bị suy giảm khả năng lao động 35%. Con nhỏ, đứa năm tuổi, đứa ba tuổi, chồng không có việc làm ổn định, khiến cuộc sống gia đình từ khi chị bị tai nạn, trở nên vô cùng khó khăn. Do sức khỏe giảm sút, chị Biên không thể tiếp tục công việc cũ, đành phải tìm việc làm mới nhẹ nhàng hơn, nhưng thu nhập cũng vì thế ít đi. Đến bây giờ, chị Biên vẫn thường xuyên bị đau đầu, có khi choáng váng, chỉ chực ngã; hai chân thường xuyên đau nhức. Dù vậy, so với nhiều trường hợp bị TNLĐ khác, chị Biên vẫn có chút may mắn hơn.

Hơn một tháng nay, anh T.V (xin được giấu tên) ở phường Thành Công (Ba Đình, Hà Nội) phải trở lại Bệnh viện Bạch Mai điều trị do vết thương tái phát, bệnh trở nặng. Anh là công nhân cơ điện, đầu năm 2015 bị TNLĐ giập não, vỡ hộp sọ, gãy tay trái, giập đầu gối. Gần hai tháng nằm bất động, hôn mê sâu, các bác sĩ phải mở khí quản cho anh thở máy. Qua cơn thập tử nhất sinh thì anh bị liệt nửa người. Kết quả giám định, anh bị mất sức lao động 75%. Kiên trì điều trị, phục hồi chức năng nhưng tới bây giờ, tay chân anh vẫn rất yếu, không thể làm được việc gì. Thỉnh thoảng, anh lại bị lên cơn co giật, phải vào viện cấp cứu. Đang là trụ cột gia đình, anh trở thành người không thể tự chăm sóc cho mình, mọi gánh nặng lo toan từ cái ăn, cái mặc, đến việc học hành của các con, việc chăm sóc gia đình đều trút lên vai người vợ.

Anh Đinh Văn Hùng, công nhân Công ty TNHH Điện tử Meiko Việt Nam, bị TNLĐ năm 2011, mất sức lao động 67%, đã chết hồi tháng 11-2014 do vết thương tái phát. Anh Nguyễn Đăng Du, công nhân Xí nghiệp Thủy lợi Ứng Hòa (Hà Nội), bị TNLĐ cụt hai chân, mất sức lao động 94%. Chị Tạ Thị Dung, ở xã Trung Mầu (Gia Lâm, Hà Nội), công nhân Công ty cổ phần Kim khí Thăng Long, bị tai nạn giập nát bàn tay phải, một mình nuôi con nhỏ, hoàn cảnh gia đình rất khó khăn. Anh Nguyễn Công Tùng, ở xã Đại Áng (Thanh Trì, Hà Nội), công nhân Công ty cổ phần Kim khí Hà Nội, bị TNLĐ hỏng một bên mắt, vợ không có việc làm, trong khi hai con còn nhỏ dại… Những cái tên nạn nhân TNLĐ cứ ngày một nối dài thêm trong danh sách thống kê của Liên đoàn Lao động TP Hà Nội.

Từng là lao động chính trong gia đình, sau TNLĐ, người may mắn thoát chết thì cũng mang dị tật, thậm chí tàn phế, không còn khả năng lao động, trở thành gánh nặng cho gia đình. Vì thế, TNLĐ xảy ra không chỉ cướp đi sinh mạng, sức khỏe của người lao động, mà gia đình của họ cũng kiệt quệ do mất người thân hoặc mất đi trụ cột kinh tế gia đình, cuộc sống bị đảo lộn, thu nhập giảm sút, nhiều trường hợp rơi vào tình trạng đói nghèo.

Không chỉ gây tổn thất về con người, sức khỏe, kinh tế, ảnh hưởng đời sống mỗi gia đình người bị nạn, TNLĐ còn để lại hậu quả lớn cho xã hội. Tính sơ bộ từ số liệu báo cáo của 63 tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, thiệt hại về vật chất do TNLĐ xảy ra năm 2015 đã bao gồm: chi phí tiền thuốc, mai táng, tiền bồi thường cho gia đình người chết và những người bị thương... là 153,97 tỷ đồng; thiệt hại về tài sản là 21,96 tỷ đồng; tổng số ngày nghỉ do TNLĐ là 99.679 ngày. Cũng theo thống kê, có đến 70% người lao động bị mất việc làm sau TNLĐ do không được tái ký hợp đồng hoặc do điều trị quá thời gian quy định, sức khỏe suy giảm. Ngoài ra, những hệ lụy xã hội đối với người thân của người bị nạn đang là gánh nặng rất lớn cho ngân sách nhà nước và cho toàn xã hội.

Hậu quả do TNLĐ gây ra không kém gì hậu quả do tai nạn giao thông, để lại hệ lụy lâu dài cho gia đình và xã hội, ảnh hưởng tiêu cực tới sự phát triển kinh tế, xã hội. Nhưng cho đến nay, chưa có một công trình nghiên cứu khoa học nào đánh giá một cách đầy đủ, toàn diện về thực trạng này để làm cơ sở cho việc hoạch định chính sách trong tương lai.

Tai nạn lao động không ngừng tăng

Thống kê của ngành lao động - thương binh và xã hội (LĐ-TB và XH) cho thấy, trong những năm gần đây, tình hình TNLĐ luôn ở mức báo động, số vụ TNLĐ và số người chết không ngừng tăng hằng năm. Nhiều vụ TNLĐ xảy ra gây hậu quả rất nghiêm trọng, làm nhiều người chết và bị thương, như: Vụ tai nạn xảy ra vào 23 giờ 30 phút ngày 15-1-2014 do cháy lò than làm sáu người chết và một người bị thương nặng tại Công ty TNHH MTV than Đồng Vông, phường Trưng Vương (TP Uông Bí, Quảng Ninh); vụ tai nạn do sập giàn giáo tại khu vực thi công đúc giếng chìm của Công ty Samsung C&T, tại dự án Formosa, Khu kinh tế Vũng Áng (Hà Tĩnh), vào lúc 19 giờ 50 phút ngày 25-3-2015, làm 13 người chết, 29 người bị thương; vụ tai nạn do sập mỏ đá tại xã Yên Lâm (Yên Định, Thanh Hóa) ngày 21-1-2016, làm tám người chết. Trong số sáu vụ TNLĐ nghiêm trọng gây nhiều thương vong nhất năm 2015, đã có tới bốn vụ xảy ra tại các công trường xây dựng.

Đáng chú ý, số vụ TNLĐ và số người chết vì TNLĐ theo thống kê của ngành LĐ-TB và XH và ngành Y tế đã có sự chênh lệch quá lớn. Thống kê của ngành LĐ-TB và XH cho thấy, mỗi năm cả nước có khoảng hơn 600 người chết vì TNLĐ, nhưng theo thống kê của một vài bệnh viện lớn thì trong một năm, số người bị TNLĐ đưa đến cấp cứu và chết tại bệnh viện đã lên tới con số gần 1.800 người. Ngoài ra, khi so sánh, đối chiếu thì thấy số liệu về những người được hưởng chế độ BHXH về TNLĐ phát sinh mới hằng năm thường cao hơn nhiều số liệu do Bộ LĐ-TB và XH tổng hợp từ báo cáo của các địa phương trong cả nước.

Theo lý giải của ngành chức năng, số biên bản điều tra TNLĐ các cơ quan này nhận được chỉ chiếm 38% tổng số vụ TNLĐ chết người. Do sự phối hợp chưa tốt trong việc giải quyết các vụ TNLĐ chết người theo quy định, cho nên tiến độ điều tra các vụ TNLĐ chết người vẫn còn rất chậm so với quy định. Một số doanh nghiệp còn có hành vi che giấu, không khai báo với các cơ quan chức năng khi có TNLĐ xảy ra, kể cả tai nạn chết người. Theo số liệu báo cáo trong năm 2015, chỉ có 18.375 trong số 265.009 (chiếm 6,9%) doanh nghiệp có báo cáo về tình hình TNLĐ. Hơn 90% doanh nghiệp không có báo cáo về tình hình TNLĐ, hầu hết là những doanh nghiệp vừa và nhỏ. Do vậy, việc tổng hợp, đánh giá tình hình TNLĐ trên toàn quốc còn gặp nhiều khó khăn và bất cập.

Nguyên nhân chính là do chủ quan

Hà Nội là một trong 10 địa phương xảy ra nhiều vụ TNLĐ nhất trong thời gian qua. Qua công tác điều tra TNLĐ, Trưởng phòng An toàn lao động (Sở LĐ-TB và XH Hà Nội) Bạch Quốc Việt cho biết: Đối tượng bị TNLĐ nhiều nhất là những lao động thời vụ, chưa qua đào tạo. Mới hôm qua họ là lao động nông nghiệp, hôm nay nhàn rỗi, ra thành phố xin vào các công trường, nhà xưởng làm thuê, kiến thức về ATLĐ không có; trong khi đó, người sử dụng lao động lại thường bỏ qua công tác huấn luyện ATLĐ. Bản thân người lao động cũng không ý thức được nguy cơ gây tai nạn, cứ vô tư vi phạm quy định, quy trình ATLĐ.

Phân tích từ các biên bản điều tra TNLĐ, Phó Cục trưởng An toàn lao động (Bộ LĐ - TB và XH) Bùi Đức Nhưỡng cho biết, nguyên nhân gây TNLĐ từ phía người sử dụng lao động chiếm tỷ lệ rất cao (năm 2014 chiếm 72,7%; năm 2015 chiếm 52,8%), với các vi phạm phổ biến như: không xây dựng quy trình, biện pháp làm việc an toàn, thiết bị không bảo đảm ATLĐ, không huấn luyện ATLĐ cho người lao động, không trang bị phương tiện bảo vệ cá nhân trong lao động. Bên cạnh đó, có một phần nguyên nhân từ phía người lao động (năm 2014 chiếm 13,4%, năm 2015 chiếm 18,9%), với các vi phạm phổ biến: người lao động vi phạm quy trình, quy chuẩn ATLĐ, không sử dụng phương tiện bảo vệ cá nhân.

Kết quả khảo sát của Liên đoàn Lao động TP Hà Nội cũng cho thấy, nhiều doanh nghiệp trên địa bàn chưa thực hiện nghiêm các quy định của pháp luật về ATLĐ, nhất là doanh nghiệp vừa và nhỏ, trong các lĩnh vực: xây dựng, điện, giao thông và trong khu công nghiệp. Số lượng người lao động được huấn luyện về ATLĐ đạt tỷ lệ thấp so với tốc độ chuyển dịch cơ cấu lao động và còn nhiều người lao động chưa được huấn luyện về ATLĐ.

Thời gian qua, dư luận bạn đọc vẫn chưa nguôi bức xúc về vụ TNLĐ do rơi vận thăng lồng làm ba công nhân chết, xảy ra tại công trình xây dựng Văn phòng làm việc, Trung tâm thương mại và nhà ở hỗn hợp, địa chỉ số 52 đường Lĩnh Nam, phường Mai Động (Hoàng Mai, Hà Nội), vào sáng 4-12-2015. Theo phản ánh của người dân, trước đó công trình này đã tạm dừng thi công hơn một năm, nhưng máy móc không được kiểm định trước khi đưa vào sử dụng. Mới đây, ngày 5-8-2016, Đoàn điều tra TNLĐ thành phố Hà Nội đã có kết luận chính thức về vụ TNLĐ này. Nguyên nhân gây tai nạn được xác định là: Vận thăng lồng SC200/200 do Công ty CP Thiết bị và Đầu tư xây dựng Thăng Long quản lý, vận hành tại công trình không có sổ theo dõi, bảo dưỡng, sửa chữa định kỳ, thay thế các bộ phận đủ nội dung hạng mục công việc theo quy định. Người vận hành (nạn nhân Lã Anh Tuấn) máy vận thăng khi xảy ra tai nạn chưa được huấn luyện cơ bản về nghiệp vụ và ATLĐ theo quy định. Như vậy, lỗi của người sử dụng lao động là không thực hiện đầy đủ các quy định về quản lý sử dụng thiết bị vận thăng lồng (bảo trì, bảo dưỡng, sửa chữa định kỳ); sử dụng người lao động vận hành máy, thiết bị khi chưa được huấn luyện và cấp chứng chỉ huấn luyện ATLĐ theo quy định.

Sự coi thường điều kiện an toàn trong lao động tất yếu dẫn đến hậu quả là TNLĐ. Tuy nhiên, những nguy cơ tiềm ẩn về TNLĐ vẫn đang hiện hữu ở khắp mọi nơi trên các công trường xây dựng, hầm lò, mỏ khai thác, trong các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất, chế biến.

(Còn nữa)