Bác sĩ Trần Duy Hưng sinh ngày 16-1-1912 tại làng Hòe Thị, xã Xuân Phương, nay là phường Phương Canh, quận Nam Từ Liêm, Hà Nội. Lớn lên, ông học Ðại học Y cùng lứa với Tôn Thất Tùng, Phạm Ngọc Thạch, Nhữ Thế Bảo, Nguyễn Hữu Thuyết… Thời sinh viên, ông tích cực tham gia các phong trào, các cuộc vận động xã hội. Do có uy tín lớn trong thanh niên, sinh viên và trí thức trẻ, cho nên ông được cử làm lãnh tụ phong trào hướng đạo sinh Bắc Kỳ dưới sự dìu dắt của nhà yêu nước Hoàng Ðạo Thúy.
Với cây đàn vi-ô-lông, ông cùng các đồng chí của mình thường đến ở một số chợ quê vào các ngày nghỉ, hát các bài ca yêu nước và tuyên truyền, vận động nhân dân hưởng ứng các phong trào yêu nước do Mặt trận Dân chủ và sau đó là Mặt trận Việt Minh phát động.
Tốt nghiệp với thành tích xuất sắc, ông mở phòng khám tư tại số 6, phố Bông Nhuộm. Bệnh nhân đến khám khá đông vì viện phí thấp, thầy thuốc có tấm lòng mẹ hiền; đối với bệnh nhân quá nghèo, ông chữa miễn phí. Phòng khám cũng là nơi ở, nơi gặp gỡ, địa chỉ liên lạc của các cán bộ Việt Minh. Các nhạc sĩ Ðỗ Nhuận, Văn Cao, Nguyễn Ðình Thi… đã từng ẩn náu tại đây mỗi khi bị mật thám truy lùng. Ðây cũng là cơ sở cung cấp thuốc men cho chiến khu theo yêu cầu của Việt Minh.
Sau ngày Nhật đảo chính Pháp, Quốc trưởng Bảo Ðại có mời ông tham gia Chính phủ và làm Bộ trưởng Thanh niên, song ông từ chối.
Theo Lịch sử Cách mạng Thủ đô, ngày 30-8-1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ động đến thăm bác sĩ Trần Duy Hưng tại phòng khám và cũng là nơi ở của gia đình ông. Bác Hồ trao ông đảm nhiệm trọng trách Chủ tịch Ủy ban hành chính thành phố Hà Nội.
Ông đảm nhiệm chức Chủ tịch Ủy ban hành chính thành phố Hà Nội ở tuổi 33, vào thời kỳ đất nước vừa giành được độc lập. Biết bao khó khăn, thách thức buộc nhân dân ta phải vượt qua: Ðó là giặc đói, giặc dốt và giặc ngoại xâm. Cùng với đó là sự phá hoại điên cuồng của bọn phản động trong và ngoài nước. Ðược sự lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh, của Trung ương và Thành ủy, với uy tín của mình, Trần Duy Hưng đã vận động, thuyết phục và quy tụ được các tầng lớp nhân dân, đặc biệt là tầng lớp nhân sĩ, trí thức, các nhà tư sản lớn như Ðỗ Ðình Thiện, Trịnh Văn Bô, Ngô Tử Hạ… tham gia sự nghiệp kiến quốc và bảo vệ thành quả của Cách mạng Tháng Tám vĩ đại.
Chỉ trong một thời gian ngắn, từ ngày 30-8-1945 đến ngày toàn quốc kháng chiến 19-12-1946, Ủy ban hành chính Thủ đô do ông phụ trách đã giải quyết được hàng loạt vấn đề cấp bách như: Ổn định nhân tâm sau Cách mạng Tháng Tám, đoàn kết các tầng lớp nhân dân, xây dựng chính quyền các cấp từ thành phố xuống huyện, xã và khu phố, thực hiện chính sách phát triển kinh tế nhiều thành phần…
Toàn quốc kháng chiến, ông cùng Chính phủ lên Chiến khu Việt Bắc và được bổ nhiệm làm Thứ trưởng Bộ Nội vụ, rồi Thứ trưởng Bộ Y tế.
Chín năm kháng chiến chống thực dân Pháp thành công, ngày 10-10-1954 bác sĩ Trần Duy Hưng trở về tiếp quản Thủ đô với trọng trách Phó Chủ tịch Ủy ban quân quản và ngày 4-11-1954 được Chủ tịch Hồ Chí Minh bổ nhiệm làm Chủ tịch Ủy ban hành chính, rồi Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố.
Thực hiện đường lối phục hồi và phát triển kinh tế, dưới sự điều hành năng động và sáng tạo của ông, Hà Nội trở thành ngọn cờ đầu của nhiều phong trào như: Lá cờ đầu về năng suất lúa, lá cờ đầu về phát triển công-thương nghiệp; lá cờ đầu về phong trào năm xung phong và ba sẵn sàng,… Hà Nội ban hành hàng loạt những chính sách đặc thù để phát triển vùng rau xanh, vùng thực phẩm, phát triển việc xây dựng các khu nhà ở tập thể cho công nhân, viên chức.
Ông vận động các trí thức tư sản như Nguyễn Tử Trinh, Trịnh Văn Bô tham gia chính quyền, sử dụng trí tuệ và kinh nghiệm của họ vào công cuộc xây dựng và phát triển thành phố.
Vào những năm 60, ông là một trong những lãnh đạo đề ra chủ trương bán nhà cho cán bộ để thành phố có thêm tiền xây các khu tập thể mới, cán bộ có nhà riêng để tự quản lý và tu sửa; chủ trương để tư nhân sản xuất một số mặt hàng thiết yếu đang khan hiếm do chiến tranh.
Ông là vị Chủ tịch có tầm nhìn xa, trông rộng. Vì vậy đã để lại cho Thủ đô hàng loạt những công trình tầm cỡ về kinh tế, văn hóa và xã hội: Nhà máy trung quy mô, Khu công nghiệp Cao - Xà - Lá, đường Thanh Niên, Công viên Thống Nhất, Công viên Thủ Lệ, Cung văn hóa hữu nghị Việt - Xô… thông qua các phong trào thi đua.
Là người của dân, được dân mến mộ, ông liên tục được bầu làm đại biểu Quốc hội từ khóa I đến khóa VIII.
Là một lãnh đạo gần dân, sát dân, ông luôn có mặt ở những địa bàn nóng bỏng để cảm thông, chia sẻ, động viên nhân dân và trực tiếp xử lý công việc. Người viết bài này may mắn có nhiều cơ hội làm việc với vị Chủ tịch Thủ đô đáng kính, đã từng chứng kiến sự có mặt kịp thời của ông tại khu phố Khâm Thiên, Bệnh viện Bạch Mai sau khi bị máy bay của Ðế quốc Mỹ ném bom vào những ngày cuối tháng 12-1972.
Ghi nhận công lao to lớn của bác sĩ Trần Duy Hưng đối với Ðảng, Nhà nước và nhân dân, ngày 3-2-2005, Chủ tịch nước đã truy tặng ông Huân chương Hồ Chí Minh. Nhân dân Thủ đô dành một trong những con đường đẹp nhất mang tên ông.
Nguyễn Túc
Ủy viên Ðoàn Chủ tịch Ủy ban T.Ư MTTQ Việt Nam
