"Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước"

Khi đế quốc Mỹ leo thang chiến tranh xâm lược ở miền nam và mở rộng chiến tranh phá hoại bằng không quân, hải quân ra miền bắc, cũng là lúc quân và dân Việt Nam ở hậu phương phải tập trung mọi nguồn lực để vừa trực tiếp đương đầu với không quân, hải quân Mỹ, vừa làm tròn nhiệm vụ chi viện chiến trường. Kể từ đây, "chống Mỹ, cứu nước là nhiệm vụ thiêng liêng nhất của mọi người Việt Nam yêu nước" (1). Bằng tinh thần và tình cảm "Tất cả vì miền nam ruột thịt", "Tất cả cho tiền tuyến, tất cả để đánh thắng giặc Mỹ xâm lược", trên miền bắc, xuất hiện nhiều phong trào cách mạng của các tầng lớp nhân dân. Dấy lên mạnh mẽ, liên tục, rộng lớn trong thế hệ trẻ miền bắc, phong trào "Ba sẵn sàng", "Năm xung phong" với những nội dung thiết thực: "Sẵn sàng chiến đấu, chiến đấu dũng cảm, sẵn sàng gia nhập các lực lượng vũ trang; sẵn sàng khắc phục mọi khó khăn đẩy mạnh sản xuất, công tác và học tập trong bất kỳ tình huống nào; sẵn sàng đi bất cứ nơi nào, làm bất cứ việc gì mà Tổ quốc cần đến" (2), đã trở thành khẩu hiệu hành động cách mạng tiêu biểu của các thế hệ thanh niên.

Với khí thế bừng bừng của hậu phương lớn miền bắc những ngày chia lửa cùng tiền tuyến lớn miền nam, tuổi trẻ hậu phương luôn xung kích trên mọi mặt trận, trên mọi lĩnh vực công tác, học tập và chiến đấu. Thanh niên miền bắc nô nức tòng quân, tham gia thanh niên xung phong (TNXP) và coi việc làm đó là tâm nguyện của tuổi trẻ đối với Tổ quốc. Các tấm gương điển hình trong thanh niên xuất hiện ở nhiều địa phương: Năm anh em họ Trương trong gia đình công nhân ở Hòn Gai (Quảng Ninh) đứng chung một lá đơn xin nhập ngũ; bốn anh em họ Nguyễn ở Hà Nội đều là sinh viên cùng đề đạt nguyện vọng xin ra chiến trường trực tiếp chiến đấu. Ðặc biệt, 28 anh chị em ruột, anh chị em con chú, con bác trong gia đình bà Nguyễn Thị Minh ở quận Ba Ðình (Hà Nội) cùng đứng tên chung một lá đơn đề đạt nguyện vọng thiết tha được nhập ngũ và tái ngũ... Thật khó có thể kể hết những tập thể, cá nhân thanh niên tiêu biểu trong các phong trào hành động cách mạng trên miền bắc những năm chiến tranh. Chỉ có thể nói rằng, phụ nữ miền bắc với phong trào "Ba đảm đang" chính là nguồn cổ vũ, động viên to lớn đối với chồng, con em mình, là chỗ dựa tinh thần và tình cảm quan trọng để thanh niên yên tâm tham gia quân đội, TNXP... Ngày đó, trên miền bắc, các buổi mít-tinh, các buổi tổng duyệt lực lượng "Ba sẵn sàng", "trao gậy Trường Sơn" được tổ chức long trọng tại nhiều địa điểm lịch sử gắn với những chiến công chống giặc ngoại xâm của dân tộc; cách thức tổ chức như thế có tác dụng giáo dục sâu sắc và là nguồn động viên tinh thần to lớn đối với thanh niên. Nhiều thanh niên đã viết đơn tình nguyện bằng máu, khai tăng tuổi, mặc thêm quần áo cho đủ cân; nhiều cán bộ chuyên môn, kỹ thuật giỏi, thầy thuốc, thầy giáo, sinh viên các trường đại học gác lại việc học tập, từ giảng đường đi thẳng vào chiến trường. Ðó là một thế hệ lên đường với ngọn lửa cháy bỏng trong tim, "ta đi theo ánh lửa từ trái tim mình" như ca từ một bài hát thời đánh Mỹ. Ðó là những tấm gương tiêu biểu như nhà văn - nhà báo Dương Thị Xuân Quý, sinh viên Nguyễn Văn Thạc, bác sĩ Ðặng Thùy Trâm và trăm nghìn tấm gương khác nữa.

Theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc, từ hậu phương lớn miền bắc, lớp lớp thanh niên trong đội hình của những đoàn quân nối tiếp nhau "vượt Trường Sơn" đi tới chiến trường. Dãy Trường Sơn hùng vĩ, nơi con đường chuyển vận chiến lược nối liền bắc - nam đi qua cũng chính là nơi thử lửa đầu tiên đối với mỗi con người mang trên mình sứ mệnh lịch sử "chống Mỹ, cứu nước". Những đoàn quân đi vào chiến trường ngày ấy phải xuyên qua rừng già, vượt bao thác ghềnh, bao núi cao, suối sâu, vực thẳm, qua những cung đường, trọng điểm đánh phá ngăn chặn quyết liệt của địch như phà Ghép, phà Ròn, Truông Bồn, ngã ba Ðồng Lộc, Linh Cảm, Long Ðại, ngầm Ta Lê, đèo Phu La Nhích, v.v. Nhưng thiên nhiên khắc nghiệt và bom đạn địch đã không thể ngăn được bước chân của những đoàn quân ra trận. Trong suốt chiều dài của cuộc chiến tranh, từ hậu phương miền bắc, hơn một trăm ba mươi vạn cán bộ, chiến sĩ cùng với hàng chục triệu tấn vũ khí, trang bị - kỹ thuật đã vượt Trường Sơn vào tới các chiến trường. Ðể làm nên thắng lợi của công tác chi viện sức người, sức của từ hậu phương lớn miền bắc cho tiền tuyến lớn miền nam, các lực lượng thực hiện nhiệm vụ chiến đấu, phục vụ chiến đấu, bảo đảm giao thông trên tuyến đường chiến lược Trường Sơn - Hồ Chí Minh đã vượt qua mưa bom, bão đạn, không nề gian khổ, hy sinh, nêu cao quyết tâm giữ vững mạch máu giao thông thông suốt.

Trên trận tuyến nóng bỏng này, ở mỗi cung đường, mỗi trọng điểm, các đơn vị quân đội và ngành giao thông luôn có sự sát cánh của lực lượng Thanh niên xung phong chống Mỹ, cứu nước (thành lập theo Chỉ thị số 71/TTg, ngày 21-6-1965 của Thủ tướng Chính phủ). Ðây là lực lượng lao động quân sự đặc biệt, có nhiệm vụ xây dựng các công trình cấp thiết quốc phòng và kinh tế; xây dựng và sửa chữa các cầu, phà, đường bị địch phá hoại, bằng cách khôi phục giao thông nhanh nhất ở những trọng điểm, những đoạn đường khó khăn. Từ đội TNXP đầu tiên của Thanh Hóa, gồm 1.200 đội viên nam, làm nhiệm vụ thồ hàng trên tuyến chi viện chiến lược Trường Sơn thuộc khu vực miền tây Quảng Bình, đến cuối năm 1965, lực lượng TNXP phát triển lên tới hơn năm vạn đoàn viên, biên chế thành 41 đội, trong đó 24 đội làm nhiệm vụ bảo đảm giao thông. Các đội TNXP này được tăng cường cho các ngành đường sắt, đường bộ, Ðoàn 559 và các tỉnh thuộc địa bàn Quân khu 4. Bằng tinh thần "Ba sẵn sàng", với sức trẻ, trí thông minh và óc sáng tạo, lực lượng TNXP ngày đêm trụ bám các trọng điểm đánh phá, các vị trí trọng yếu, sát cánh cùng bộ đội chiến đấu, kịp thời sửa chữa cầu đường, phá bom nổ chậm, làm thêm các cung đường mới, làm hầm hào, công sự, cứu người, cứu tài sản, bảo vệ trật tự trị an... Trong ba năm đầu hoạt động (1965 - 1968), lực lượng TNXP đã mở mới 15 tuyến đường, 200 đoạn đường tránh, xây dựng hơn 500 công trình, phụ trách bảo đảm giao thông trên những quãng đường có tổng chiều dài hơn 1.300 km. Ðó là những thành tích gắn liền với các địa danh Hàm Rồng, Phà Ghép, Hoàng Mai, Truông Bồn, Linh Cảm, Can Lộc... nằm trên các con đường 1, đường 15, đường 12, đường 20 - Quyết Thắng, đường 128... thuộc địa bàn các tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình. Mỗi địa danh, mỗi con đường đều thấm đẫm mồ hôi, xương máu, gắn liền với những chiến công của các tập thể, cá nhân tiêu biểu của lực lượng TNXP. Ðó là Tiểu đội TNXP làm nhiệm vụ tại Truông Bồn - điểm nối của đường 15A với đường 15B, với 15 đội viên, đã trụ bám thực hiện nhiệm vụ khi cảnh giới máy bay, đếm bom, phá bom, sửa chữa đường, làm "cọc tiêu sống" dẫn lối cho xe qua trong suốt 300 ngày đêm của năm 1968 và đã hy sinh đến người cuối cùng. Ðó là Tiểu đội gồm 10 nữ TNXP tại ngã ba Ðồng Lộc - điểm đầu của đường 15A, dưới sự chỉ huy của Tiểu đội trưởng Võ Thị Tần, đã gan lì trụ bám địa bàn, với tinh thần quyết tâm rất cao "Bom đạn chúng có thể làm nát Ngã ba, nhưng không thể làm một xe mất lối" và đã anh dũng hy sinh trong trận bom của Mỹ vào ngày 24-7-1968. Ðội viên La Thị Tám, dưới mưa bom bão đạn vẫn bình tĩnh đếm và đánh dấu từng vị trí bom rơi, 23 lần bị bom vùi vẫn không rời trọng điểm. Trên con đường 20 - Quyết Thắng, đội viên Nguyễn Thị Liễu có sáng kiến dùng mìn phá bom, bảo đảm an toàn cho người và hạn chế sức công phá của bom. Ðội 51 TNXP Hà Nội làm nhiệm vụ bảo đảm giao thông đường sắt khu vực Yên Viên, Gia Lâm ứng trực ngay tại tọa độ ném bom của máy bay địch, kịp thời khôi phục nhà ga, đường ray...

Khi cuộc chiến tranh bước vào giai đoạn cuối, hơn hai vạn thanh niên của tám tỉnh (Vĩnh Phú, Hải Phòng, Hải Hưng, Thái Bình, Nam Hà, Hà Bắc, Hà Nội, Thanh Hóa) đã được huy động cho lực lượng TNXP chỉ trong thời gian tháng cuối của năm 1972. Số đội viên TNXP này ngay lập tức được bổ sung cho lực lượng bảo đảm giao thông. Lực lượng TNXP hùng hậu đã cùng với các lực lượng khác lập nên nhiều thành tích trong thực hiện nhiệm vụ bảo đảm giao thông thời kỳ này: chỉ trong 24 giờ sau khi Mỹ tuyên bố ngừng ném bom miền bắc vào đầu năm 1973, tuyến đường bộ và toàn bộ cầu phà trên tuyến đường 1A đã được khai thông từ Hà Nội đến Vĩnh Linh; ba ngày sau, trên tuyến đường sắt Hà Nội - Vinh, ô-tô ray đã kéo 10 tấn hàng đến ga Vinh an toàn. Bước vào giai đoạn cả nước dồn sức cho cuộc Tổng tiến công nổi dậy giải phóng miền nam, lực lượng TNXP đã phối hợp Bộ đội Công binh, công nhân ngành giao thông vận tải khôi phục gần 370 km đường, sửa 59 lượt cầu phao (5.100 m), 61 lượt cầu liên hợp (1.896 m), bốn lượt cầu cáp (400 m).

Có thể nói, ở mọi miền quê và trên khắp các nẻo đường của Tổ quốc, ở đâu địch đánh phá khốc liệt, ở đâu công việc khó khăn, nặng nhọc, ở đó có lực lượng TNXP. Những khẩu hiệu hành động "Sống bám cầu đường, chết kiên cường dũng cảm", "Máu có thể đổ, nhưng đường không thể tắc", "Ðường chưa thông, TNXP chưa thể nghỉ", "Ðịch phá, ta sửa, ta đi", "Ðịch phá, ta cứ đi" luôn thôi thúc, giục giã bước chân của nhiều thế hệ thanh niên miền bắc và chính trong khói lửa đạn bom, lớp thanh niên ấy đã được trui rèn và trưởng thành vượt bậc.

Cho đến ngày nước nhà thống nhất, lực lượng TNXP tham gia công việc phục vụ kháng chiến lên tới 15 vạn đội viên, trong đó 10 vạn đội viên trực tiếp thực hiện nhiệm vụ bảo đảm giao thông. TNXP đã dâng hiến tuổi thanh xuân của mình cho Tổ quốc và thật sự là đội quân chủ lực trên mặt trận bảo đảm  giao thông, góp phần quan trọng trong việc thực hiện thắng lợi nhiệm vụ chi viện chiến trường của hậu phương lớn miền bắc.

Lớp thanh niên Việt Nam những năm chống Mỹ, cứu nước đã sát cánh cùng với quân và dân cả nước, phát huy ý chí - quyết tâm "Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước", đạp bằng mọi khó khăn gian khổ, hoàn thành vẻ vang nhiệm vụ bảo vệ miền bắc, giải phóng miền nam, thống nhất Tổ quốc. Năm tháng đi qua, ngọn lửa chiến tranh giờ đây đã tắt nguội trên dãy Trường Sơn hùng vĩ và trên dải đất Việt Nam thân yêu của chúng ta. Nhưng dù thời gian có làm mờ dần dấu tích chiến tranh, song ngọn lửa của ý chí - quyết tâm "Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước" những tháng năm chống đế quốc Mỹ xâm lược, vẫn mãi là nguồn sáng soi rọi bước chân các thế hệ người Việt Nam hôm nay và mai sau.

LÊ QUANG LẠNG
(Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam)

-------------------------------

(1). Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 11 (1963 - 1965), Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, tr. 434.

(2). Lịch sử Ðoàn Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh và phong trào thanh niên Việt Nam, Nxb Thanh Niên, Hà Nội, 2001, tr. 349.