Xây dựng nền kiến trúc Việt Nam hiện đại, giàu bản sắc

Tháng 4-1948, khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược đang diễn ra ác liệt, nhưng để chuẩn bị lực lượng cho công cuộc kiến thiết đất nước sau ngày thắng lợi, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chủ trương tập hợp số KTS Việt Nam được đào tạo tại Trường Mỹ thuật Ðông Dương trước Cách mạng Tháng Tám, đang làm việc phân tán tại nhiều nơi ở vùng tự do và chiến khu Việt Bắc, để thành lập tổ chức đầu tiên của giới KTS Việt Nam. Ngày 27-4-1948, tại Thản Sơn, Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Yên (nay là xã Liễn Sơn, huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc), được sự chỉ đạo trực tiếp của Chính phủ, một nhóm KTS tiêu biểu như: Nguyễn Cao Luyện, Hoàng Như Tiếp, Trần Hữu Tiềm, Ðoàn Văn Minh, Nguyễn Ngọc Chân... đã tiến hành Hội nghị thành lập Ðoàn KTS Việt Nam, tiền thân của Hội KTS Việt Nam ngày nay. Hội nghị vinh dự được Bác Hồ gửi thư động viên, căn dặn. Người nhấn mạnh: 'Trong 4 điều quan trọng cho dân sinh: ở và đi là hai vấn đề cũng cần thiết như ăn và mặc. Vì vậy kiến trúc là một việc rất quan hệ'. Thư của Bác chứa đựng tư tưởng lớn, mang tính chiến lược định hướng  cho sự nghiệp phát triển kiến trúc của dân tộc. Người khẳng định vai trò quan trọng của kiến trúc, KTS và tổ chức nghề nghiệp của KTS trong đời sống xã hội. Kiến trúc còn mang tính nhân văn, tính xã hội và tính thời đại. Kiến trúc gắn bó với cuộc sống và hạnh phúc của mỗi gia đình; đi cùng với sự nghiệp phát triển kinh tế xã hội của đất nước. Vì thế, công việc kiến trúc là công việc của toàn dân, của xã hội mà KTS là chủ thể sáng tạo. Những lời dạy bảo của Bác Hồ, dù cách đây đã 63 năm, nhưng vẫn mãi là kim chỉ nam, là ánh sáng soi đường cho chúng ta trong sáng tạo và phát triển kiến trúc hôm nay.  

Những năm đầu của thế kỷ trước, nước ta chưa có KTS. Trong kháng chiến chống thực dân pháp, đội ngũ KTS mới có khoảng 50 người, được đào tạo tại Trường Mỹ thuật Ðông Dương vào thập niên 30. Cách mạng Tháng Tám thành công, họ trở thành những KTS đầu tiên của Nhà nước Dân chủ Cộng hòa non trẻ. Bác Hồ coi đây là vốn quý của cách mạng, là lực lượng quan trọng rất cần cho công cuộc kiến thiết đất nước. Sự ra đời Ðoàn KTS Việt Nam đã thể hiện tầm nhìn và tư duy chiến lược của Bác Hồ vĩ đại. Thực hiện lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh, dù trong những năm tháng cực kỳ gian khổ và thiếu thốn, các KTS vẫn sáng tạo nên những công trình phục vụ kháng chiến như trụ sở Ủy ban hành chính, nhà Thông tin, khu nhà họp Ðại hội Ðảng, nhà ở... bằng các vật liệu đơn sơ như tre, nứa, lá. Những công trình kiến trúc giản dị  ấy chính là những viên gạch đầu tiên của nền nghệ thuật kiến trúc cách mạng. Và các tác giả của nó, thế hệ KTS đầu tiên, đã trở thành nòng cốt trong quá trình xây dựng và trưởng thành của đội ngũ KTS nước nhà. Ngày nay, chúng ta đang trong thời kỳ xây dựng và phát triển theo hướng CNH, HÐH. Diện mạo của đất nước không ngừng thay đổi, nhất là trong những năm đổi mới, hội nhập quốc tế. Từ những khu công nghiệp, khu nhà ở lắp ghép với tiện nghi tối thiểu, xây dựng theo phương châm tiết kiệm, bền vững, đẹp trong điều kiện có thể của những năm 60-80 của thế kỷ trước, đến nay có biết bao công trình kiến trúc, các khu đô thị mới được xây dựng bằng công nghệ tiên tiến, vật liệu hiện đại. Ðô thị được mở rộng và phát triển tạo nên một hệ thống trải đều từ Bắc xuống Nam, từ miền núi đến vùng biển, đảo. Kiến trúc di sản văn hóa được quan tâm tu bổ và bảo tồn, tôn tạo. Kiến trúc nông thôn đổi mới theo hướng tiện nghi và hiện đại.

Cùng với sự phát triển chung của cả nước, đội ngũ KTS Việt Nam cũng đã trưởng thành về lượng và chất. Từ 50 KTS đầu tiên được đào tạo tại Trường Mỹ thuật Ðông Dương, đến nay lực lượng KTS cả nước đã lên tới hơn 15 nghìn người. Từ Ðoàn KTS Việt Nam thành lập năm 1948 với tám KTS nòng cốt, Hội KTS Việt Nam đã trở thành một tổ chức chính trị - xã hội - nghề nghiệp lớn mạnh, được Ðảng, Nhà nước và nhân dân tin cậy, với hơn 4.000 KTS hội viên. Tất cả đã và đang miệt mài lao động, sáng tạo nên nhiều khu đô thị mới, nhiều công trình kiến trúc đáp ứng nhu cầu đòi hỏi của đất nước. Hàng trăm KTS được tặng Giải thưởng Kiến trúc quốc gia;  nhiều KTS, sinh viên kiến trúc đã đoạt giải thưởng Kiến trúc quốc tế. Có thể tự hào rằng, chưa khi nào vị thế của kiến trúc, của KTS và của Hội KTS Việt Nam trong sự nghiệp CNH, HÐH và xây dựng đất nước được xã hội khẳng định và tôn vinh như ngày hôm nay.

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đã đạt được, kiến trúc Việt Nam, KTS Việt Nam đang phải đứng trước những yếu kém và thử thách. Quy hoạch kiến trúc đô thị, nông thôn chưa phát huy được vai trò xã hội, chưa hướng sự ưu tiên về đông đảo tầng lớp nhân dân lao động, nhất là nông dân và người nghèo đô thị. Tư duy và phương pháp lập quy hoạch còn chậm đổi mới, công tác nghiên cứu, thực thi và quản lý điều hành còn nhiều bất cập. Các công trình văn hóa, phúc lợi, nhà ở xã hội chưa được quan tâm đầu tư thích đáng. Nhiều khu vực cảnh quan thiên nhiên, không gian văn hóa, di sản bị xâm lấn và hủy hoại. Nhìn diện mạo kiến trúc nước nhà hôm nay không khó nhận ra rằng, chúng ta xây dựng nhiều nhưng ít thành công về sáng tạo nghệ thuật. Kiến trúc phát triển chung chung, mờ nhạt, thiếu bản sắc, tính hiện đại không triệt để, còn một khoảng cách khá xa với trình độ quốc tế. Ðối với các xu hướng kiến trúc tiên tiến và đang phát triển trên thế giới như kiến trúc xanh, kiến trúc sinh thái, tiết kiệm năng lượng... cách tiếp cận và sự hiểu biết của chúng ta còn rất sơ lược. Ðội ngũ KTS hôm nay tuy đông đảo, hoạt động trên nhiều lĩnh vực nhưng lại phân bố không đều, phần lớn tập trung ở các đô thị lớn như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, tạo nên bức tranh thừa và thiếu giả tạo về nhu cầu đào tạo và sử dụng KTS. Những năm qua đã xuất hiện một số KTS tài năng, có phong cách trong sáng tác, tạo nên thương hiệu, đang dần tụ hội những điều kiện để cạnh tranh quốc tế. Nhưng số lượng này chưa nhiều. Ðặc biệt không có các KTS đầu đàn và các bậc thầy, đây là điều đáng lo ngại trong phát triển nghệ thuật kiến trúc nước nhà thời kỳ mới. Môi trường hành nghề của KTS trong nền kinh tế thị trường còn nhiều vướng mắc về cơ chế chính sách, quyền tác giả, chế độ thiết kế phí, quy chế xét chọn và thẩm định dự án... Thực tế cho thấy, không có môi trường hành nghề tốt thì không có sáng tạo, không có cạnh tranh lành mạnh, không có tác giả, tác phẩm kiến trúc tốt. Chúng ta cũng đang phải đối mặt với những thách thức do toàn cầu hóa gây ra, đó là nguy cơ bị quốc tế hóa kiến trúc bản địa, nhưng lại lúng túng trong bản địa hóa kiến trúc quốc tế; trì trệ chậm đổi mới trong tư duy sáng tác và tiếp cận cái mới... cùng nguy cơ hiểm họa do biến đổi khí hậu trái đất đã và đang gây ra cho Việt Nam và các nước trên thế giới. Tất cả những yếu kém và thách thức nói trên đòi hỏi những nỗ lực, đổi mới không ngừng từ cơ quan lập chính sách và quản lý kiến trúc quy hoạch xây dựng, đào tạo, đến môi trường hành nghề, năng lực sáng tạo của mỗi KTS cùng trách nhiệm của xã hội, của cộng đồng và của Hội KTS Việt Nam.

Kỷ niệm Ngày Kiến trúc Việt Nam, chúng ta cùng ôn lại và khắc ghi những lời dạy của Bác Hồ kính yêu; nhận thức sâu sắc vai trò và trách nhiệm nặng nề nhưng rất vẻ vang của mình trước xã hội; không ngừng phấn đấu trong lao động sáng tạo, trong hoạt động nghề nghiệp để đóng góp nhiều hơn nữa, hiệu quả hơn nữa cho sự nghiệp CNH, HÐH đất nước, góp phần xây dựng nền kiến trúc Việt Nam xanh, hiện đại và bản sắc trong thế kỷ 21.

KTS NGUYỄN TẤN VẠN

Chủ tịch Hội KTS Việt Nam